Traktaty „Postliminium cometarum” i „Quaestio meteorologica de cometis” Stanisława Słowakowica na tle piśmiennictwa astronomicznego XVII wieku

Siedemnasty wiek to czas powstania wielu ważnych dla rozwoju astronomii prac o kometach. Powodem tego były prowadzone w XVI wieku badania paralaksy komet i ostateczne wykazanie przez Tychona Brahego w 1577 roku, że komety są zjawiskiem występującym ponad Księżycem, a nie, jak uważał Arystoteles, w sferze podksiężycowej – w sferze żywiołu ognia. Filozofia przyrody Arystotelesa zdominowała w średniowieczu ośrodki naukowe w Europie, dlatego nie trudno się dziwić, że pomimo dalszych badań astronomów potwierdzających stanowisko Brahego i udoskonalających nowe teorie o kometach, wciąż żywa była głęboko zakorzeniona w tradycji opinia starożytnego filozofa. W Polsce w XVII wieku zabrał głos na ten temat Stanisław Słowakowic – wielokrotny burmistrz Krakowa, lekarz i astronom, autor corocznie wydawanych kalendarzy astrologicznych i kilku traktatów astronomicznych. Przedmiotem rozprawy są jego dwa traktaty o kometach Quaestio meteorologica de cometis oraz Postliminium cometarum, które do tej pory nie doczekały się osobnych opracowań. Ich analiza ma na celu po pierwsze przedstawienie stanowiska Słowakowica o kometach, zarówno na temat natury komet, czyli z zakresu astronomii, jak i na temat znaczenia komet, czyli z astrologicznego punktu widzenia, po drugie – odpowiedzenie na pytanie o znaczenie prac Słowakowica dla rozwoju nauki w Polsce. Praca składa się z sześciu rozdziałów i aneksu. W pierwszym rozdziale przedstawiam zarys historii badań kometarnych od starożytności do XVII wieku, analizując teorie dotyczące zarówno miejsca występowania komet, jak i innych ich cech – kształtu, ruchu, czasu trwania itd. Wskazuję również na zawarte w tekstach siedemnastowiecznych, zarówno autorów pochodzących z Europy, jak i z Polski, rozważania na temat znaczenia komet. W drugim rozdziale przedstawiam sylwetkę Stanisława Słowkowica – jego działalność naukową i życie prywatne – oraz poddaję zwięzłej analizie jego twórczość kalendarzową, astronomiczną i prace medyczne. Trzeci rozdział stanowi analiza dwóch traktatów o kometach autorstwa Słowakowica. Omawiam w nim język prac, ich budowę, łacińskie przedmowy do czytelników. Analizując treść traktatów, wskazuję źródła, z których korzystał autor, formułuję główne postulaty, jakie Słowakowic zawarł w swoich pracach. W czwartym rozdziale poddaję analizie filologicznej i komparatystycznej polskie teksty powstałe na okoliczność pojawienia się komety na przełomie 1680 i 1681 roku oraz omawiam spór naukowy o kometę, który miał miejsce na Uniwersytecie Krakowskim pomiędzy Słowakowicem a Kasprem Ciekanowskim. Rywal Słowakowica wydał bowiem pracę, w której bronił poglądów Arystotelesa. W piątym rozdziale zostały zawarte opinie współczesnych badaczy literatury i historyków nauki na temat twórczości Słowakowica, natomiast w rozdziale szóstym przedstawiam wybrane osiemnastowieczne polskie teksty traktujące o kometach, wskazując na tendencję do stopniowego odchodzenia od filozofii Arystotelesa i astrologii. Ostatnią część rozprawy stanowi aneks, który jest edycją tekstu łacińskiego rozprawy Quaestio meteorologica de cometis i stanowi punkt odniesienia do analizy tej rozprawy, zawartej w rozdziale trzecim. Przedstawiając prace Słowakowica na tle piśmiennictwa astronomicznego w XVII wieku, wzięłam pod uwagę wiele czynników wpływających na charakter tego typu prac, kórymi są: trwająca rewolucja naukowa w Europie spowodowana ważnymi odkryciami astronomicznymi, dyskusja wokół astrologii, światopogląd społeczeństwa, rozwój szkolnictwa, główne szkoły i nurty oraz kryzys astronomii na uniwersytecie w Krakowie. Analiza tekstów źródłowych oraz analiza wyżej wymienionych czynników pozwalają na sformułowanie wniosków na temat stanowiska Słowakowica o naturze i znaczeniu komet i przedstawienie ich na tle ówczesnych jemu teorii, a także na temat wartości, jaką niosą prace Słowakowica dla rozwoju nauki polskiej. W obu traktatach o kometach Słowakowic prowadzi polemikę z poglądami Arystotelesa, przedstawiając własne zdanie mówiące o tym, że w badaniach astronomicznych należy przede wszystkim zawierzyć obliczeniom matematycznym, a z nich wynika jasno, że komety powstają wysoko na niebie, a nie w sferach ziemskich. Słowakowic zaprzecza podstawowym zasadom kosmologii arystotelesowskiej. Po pierwsze uznaje, że skoro komety są zjawiskami kosmicznymi, to upada pogląd o istnieniu stałych sfer planetarnych, po drugie – skoro sfery nie istnieją, to planety muszą być zawieszone w przestrzeni kosmicznej, a po trzecie twierdzi, że planety poruszają się same, czym przeciwstawia się doktrynie, jakoby siłą wprawiającą w ruch planety były anioły. Opowiedział się zatem za nowymi teoriami kometarnymi. Trudno jest natomiast określić stanowisko Słowakowica na temat znaczenia komet. Po pierwsze dlatego, że w innych swoich pracach astronomicznych stanowczo przeciwstawiał się postrzeganiu takich zjawisk, jak zaćmienie Słońca czy Księżyca, w kategorii złowieszczych znaków, podobne mógł mieć podejście do komet. Fakt, że do traktatu Postliminium cometarum dołączył część prognostyczną o kometach, nie musi świadczyć o tym, że wierzył we wpływ gwiazd z warkoczami na sprawy ziemskie. Prognostyki były bowiem w owych czasach bardzo poczytne i stanowiły, obok kalendarzy, główne źródło zarobków astronomów, a jego prognostyk wpisuje się w tendencję epoki, która ukazywała komety jako zapowiedź nieszczęść bądź znaki Bożego gniewu. Bez względu na przypuszczenia, z samej tylko analizy prognostyku Słowakowica wynika jednak, że autor utrzymuje w pełni zasadność wróżb astrologicznych. W kwestii znaczenia traktatów Słowakowica dla rozwoju nauki polskiej przyjmuje się, że stanową one, a szczególnie Postliminium cometarum, najsilniejszy głos środowiska krakowskiego w polemice z arystotelesowską filozofią przyrody i duży krok w kierunku zerwania z nią w nauce polskiej.

The 17th century was the time when many important works on comets were created which were significant for the development of astronomy. The reason for that was the research conducted in the 16th century on comet parallax and the final proof presented in 1577 by Tychon Brahe that comets are phenomena existing above the moon, and not, as Aristotle had believed, in the sublunary sphere, in the sphere of fire. Aristotle’s natural philosophy dominated European centers of science in the Middle Ages, so it is not surprising that despite further research carried out by astronomers confirming Brahe’s standpoint and improving new theories on comets, the ancient philosopher’s view was still deeply rooted in the tradition. In Poland, in the 17th-century, Stanisław Słowakowic, a multiple-term mayor of Cracow, doctor and astronomer, author of annual astrological calendars and of several treatises on astronomy, expressed his opinion on the issue. The subject matter of the dissertation are his two treatises Quaestio meteorologica de cometis and Postliminium cometarum, which have not been studied so far. The aim of the analysis is firstly to present Słowakowic’s standpoint both on the nature of comets, i.e. in the field of astronomy as well as on the meaning of comets, i.e. from the astrological viewpoint, and, secondly, to answer the question about the importance of Słowakowic’s works for the development of science in Poland. The dissertation consists of six chapters and an appendix. In the first chapter, I present an outline of the history of comet research from ancient times to the 17th century and analyze the theories regarding both the areas where comets appear and their other features such as shape, motion, duration, etc. I also point to the considerations of the meaning of comets – most often regarded as harbingers of unfortunate events – found in the 17th-century texts written by authors coming both from Europe and Poland. In the second chapter I present the profile of Stanisław Słowakowic: his scientific activity and his private life, as well as the analysis of his calendar, astronomical and medical works. The third chapter constitutes the analysis of Słowakowic’s treatises on comets, in which I describe the language of the works, their structure and the Latin preface to the readers. While analyzing the content of the treaties I indicate the sources used by the author and formulate the main postulates which Słowakowic included in his works. In the fourth chapter, I make a philological and comparative analysis of the Polish texts written on the occasion of the appearance of a comet at the turn of 1680 and 1681, and discuss the scientific dispute about the comet that took place at the University of Cracow between Słowakowic and Kasper Ciekanowski. The latter was Słowakowic's rival who published work in which he defended Aristotle’s views. The fifth chapter contains the opinions of contemporary literary researchers and historians of science on the work of Słowakowic, while in the sixth chapter I present selected 18th-century Polish texts on comets, showing a gradual tendency to depart from astrology and Aristotle’s philosophy. The last part of the dissertation is an appendix – the edition of the Latin text of Quaestio meteorologica de cometis constituting a reference point for the analysis of this dissertation described in chapter three. While presenting Słowakowic’s works in the context of astronomical literature in the 17th century, I have taken into account plenty of factors influencing the nature of this type of works such as: the ongoing scientific revolution in Europe caused by important astronomical discoveries, the discussion around astrology, the world-view of the society, the development of education, main schools and trends, and the crisis of astronomy at the university in Cracow. The analysis of the source texts and the analysis of the above-mentioned factors has allowed me to draw conclusions related to Słowakowic’s view on the nature and meaning of comets and to present them within the context of the theories of his time. It has also allowed me to examine the value of Słowakowic’s works for the development of Polish science. In his both treatises on comets, Słowakowic argues with Aristotle's views and presents his own standpoint suggesting that it is advisory to first and foremost trust mathematical calculations in astronomical research which clearly showed that comets were formed high in the sky. In the dissertation Postliminium cometarum Słowakowic contradicts the basic principles of Aristotelian cosmology. Firstly, he believed that since comets were not terrestial but cosmic phenomena, fixed planetary spheres could not exist; secondly, given the fact that they do not exist, the planets had to be suspended in outer space; thirdly, he stated that planets moved by themselves, which was contradictory to the doctrine saying that the forces setting the planets in motion were angels. Thus, he opted for new cometary theories. Nevertheless, it is still difficult to understand Słowakowic’s view on the meaning of comets. Since in his other astronomical works he was strongly against perceiving such phenomena as solar and lunar eclipses in terms of ominous signs, he might have a similar standpoint on comets. The fact that he added a prognostic part about comets to the treatise Postliminium cometarum does not necessarily mean that he believed in the influence of “stars with braids” on earthly affairs. At that time, such predictions of upcoming comets were very widely read and, together with calendars, were the main source of astronomers’ income. His prediction was complaint with the tendency of the epoch to present comets as an omen of misfortune or signs of God's wrath. Regardless of the suppositions, the conclusion drawn from analysis of the Słowakowic’s prognostic is that the author fully supports astrological predictions. As for the significance of Słowakowic’s treatises for the development of Polish science, it is assumed that they include, in particular Postliminium cometarum, the strongest voice of the community in Cracow in the dispute with Aristotelian natural philosophy and a big step towards breaking with it in the Polish science