Wariacje literackie jako kategoria kompozycji tekstu i jako wymiar doświadczenia nowoczesności (Jerzy Andrzejewski, Czesław Miłosz, Stanisław Dygat, Tadeusz Konwicki)

Pisarstwo, określane zbiorczo mianem sylwy, ma dwa bieguny – jeden tekstowy, a drugi refleksyjny i psychologiczny. W trakcie pracy pisarskiej bowiem pomysł „brulionu w nieznane”, jakim jest sylwa, niekoniecznie przybiera zorientowaną na tekstową niespodziankę, postać. Bywa też często rodzajem brulionu pojmowanego jako krążenie wokół pewnego nie zawsze widocznego tematu, w którym „brudnopis” stwarza możliwość grania formą niedokończoną i wariantywną. Brulion w takim tekście pozwala na gospodarowanie czymś nie zamkniętym, nie skategoryzowanym, jest jakby zapisem krążenia wokół nie nazwanego ośrodka, zaniemówionego, wypartego, ukrytego pod traumą i niesposobnego do wyrażenia wprost. Zjawisko to ze względu na swój charakter, nie pozwala na zamknięcie w jednoznacznej formule – próba określenia będzie miała charakter kolejnych przybliżeń, pokazujących jego genezę oraz różnorodne konteksty: kulturowe, antropologiczne, filozoficzne, socjologiczne. W rozumieniu przyjętym w niniejszej pracy, dla wariacji literackiej charakterystyczne byłoby takie gospodarowanie tematem utworu, który staje się punktem wyjścia dla rozmaitych przekształceń. Przekształcenia te mogą mieć bardzo różnorodny charakter, jednak nie sprowadzają się wyłącznie do zabiegów czysto tekstowych – ich istotą jest próba dotarcia do głębszego sensu. Tak rozumiana wariacja literacka nie byłaby „nowym gatunkiem literackim”, a raczej – zjawiskiem, pojawiającym się w różnorodnych utworach powojennej literatury, związanej z indywidualnym przeżyciem XX wieku, zarówno wielkiej historii i traumatycznych zdarzeń II wojny światowej oraz Zagłady, jak i doświadczeń późniejszych. W utworach, które są nieustanną interlokucją z kształtem tradycyjnie realistycznej opowieści, i jej uporządkowanego kompozycyjnie przedstawienia, a także uporządkowanego systemu wartości, za tym przedstawieniem stojącym. W niniejszej pracy zjawisko wariacji zostaje omówione na przykładzie wybranych dzieł czterech pisarzy, reprezentantów „pokoleń 1910 i 1920” - roczników, na których losach silne piętno odcisnęła burzliwa historia XX wieku. Są to autorzy, którzy przyjmują strategię obrony przed kryzysem, a nie ulegania mu i swoją rozsypującą się historię ubierają w kształt literatury, która również zagrożona jest rozsypką i dekompozycją. Broniąc się przed tym, powtarzają gesty organizacji materiału płynnego, trudnego do ułożenia w sposób jasny i przejrzysty – krążą repryzami wokół przeklętych tematów. U Jerzego Andrzejewskiego – reliteracja wcześniejszych utworów służy rozliczeniu się z postawami z przeszłości oraz z kompleksem wieszcza. Każde kolejne dzieło pisarza „opowiada na nowo” wątki z wcześniejszej powieści, rozwijając je lub poddając krytyce. Czesław Miłosz dzięki strategii wariacyjnej krąży wokół traumatycznych, głęboko ukrytych w pamięci, zdarzeń z biografii, z których próbuje wytłumaczyć się przed czytelnikiem, a przede wszystkim – przed samym sobą. Pisarz „oswaja” bolesne fakty metodą kolejnych przybliżeń oraz metodą „socjologizowania” ich – wpisywania losu jednostki w różne warianty interpretacyjne dziejów zbiorowości. Tadeusz Konwicki wciąż rozdaje tę samą „talię kart” danych przez los: kolekcję motywów z przeszłości (podwileńskie dzieciństwo, wojenna partyzantka, stalinizm) ukazywanych w dramatycznych „rozbłyskach” pamięci traumatycznej. Stanisław Dygat natomiast w performansowej narracji poddaje analizie psychikę schizofrenicznego bohatera obarczonego ciężarem „biografii bez zdarzeń”. Wszystkie te drogi pisarskie łączy poszukiwanie sensu biografii własnej i pokolenia, uwikłanych w trudne zagadnienia polskiej historii, tożsamości oraz sytuacji ponowoczesnej, w traumatyczne doświadczenia XX wieku, które nie dają się opowiedzieć wprost, wobec czego niejako wymuszają na autorach strategię napomknień, nawiązań, reliteracji, powtórzeń. Wariacja w tym świetle stanowi formę literatury pamięci, rozliczającej się z XX wiekiem, z wiekiem idei, dramatycznych wyborów, aporii i rozczarowań.

So-called silvas in the contemporary literature have in fact two poles: one textual and one reflective and psychological. Sometimes it is not only the textual game but it reveals also an important – but not always visible from the first sight – topic which is too traumatic to be expressed in a traditional way; in this light hinting, repeating and circulating around important facts, memories, experiences or heritage is the only strategy. This aspect of the contemporary literature is the main subject of this work. Textual variations (in the meaning used in this work) are not a ‘new genre’ but rather a phenomenon which can be seen in many contemporary works of literature, especially those talking about the difficult experience of the 20th century, age of wars and ideology – whose authors have lost faith in the traditional means of the literature but still want to tell the readers some important truths which are the essence of the variation. In this work the phenomenon of the textual variations is shown on the examples of selected works of four authors, born in the 1910s and 1920s: Jerzy Andrzejewski, Czesław Miłosz, Tadeusz Konwicki and Stanisław Dygat; so the writers who chose to stand up for the crisis of the literature instead of surrendering. Each one of them developed his own strategy. Jerzy Andrzejewski is re-writing the ideas from his previous books to the settle the accounts with his attitudes from the past and the ‘complex of the bard. Czesław Miłosz’s narration is circulating around traumatic events from the past; trying to ‘sociologize’ them and include in the wider historic context of the Eastern-European fate. Tadeusz Konwicki is still shuffling ‘one deck of cards’ that are his obsessions: childhood in the Valley, underground army and fascination by the Stalinism ideology. For Stanisław Dygat life and literature is a kind of a performance – a game performed on the verge of schizophrenic ‘life with no events’… All these different ways of writing have one important thing in common – searching for the hidden sense of the biography of oneself and his generation tied up with the complicated history and traumatic experience of the 20th century which couldn’t be described in a straight way; which imposes the strategy of hinting, repeating and circulating around important facts.