Pamięć i doświadczenie potomków polskich nieżydowskich więźniów nazistowskich obozów koncentracyjnych w kontekście polityki pamięci w Polsce

Celem rozprawy doktorskiej było opisanie polskiego drugiego pokolenia obozowego, tj. osób, których co najmniej jedno z rodziców było w czasie II wojny światowej więzione w nazistowskim obozie koncentracyjnym jako polski więzień polityczny. Głównym celem badań eksploracyjnych była refleksja nad rodzinnym przekazem pamięci o wojnie i znaczeniem tej pamięci dla biografii pokolenia dzieci. Osią niniejszej pracy jest pamięć i doświadczenie, biografia pierwszego pokolenia powojennego. Badania były prowadzone metodą historii mówionej, z zastosowaniem techniki wywiadu narracyjno-biograficznego. W latach 2017-2021 przeprowadziłam wywiady z osobami o różnym stopniu zaangażowania w ruch upamiętniający obozy, mieszkającymi w Polsce i za granicą. W trakcie projektu badawczego została wydana moja książka, prezentująca część wywiadów. Powróciłam wówczas do sześciorga respondentów na kolejne nagrania. Materiał źródłowy do analiz stanowią łącznie 34 wywiady. W drugim i trzecim rozdziale przedstawiam konteksty teoretyczne dla moich badań, ze szczególnym uwzględnieniem historii mówionej. Podejmuję refleksję m.in. nad zagadnieniami osobistej hermeneutyki losu, „małego cierpienia” (Bourdieu), współdzielonego autorytetu (shared authority) oraz wpływu badań na pracę biograficzną i dobrostan osób badanych. Odwołuję się także do interdyscyplinarnych badań nad byłymi więźniami oraz poświęconych im projektów dokumentacyjnych, zestawiając je z badaniami ocalałych z Holokaustu i ich potomków. Inaczej niż w wypadku większości dotychczasowych prac i działań dokumentacyjnych, moim celem było upodmiotowienie polskiego drugiego pokolenia i zrekonstruowanie cechującej jego przedstawicieli wielości perspektyw na przeszłość i teraźniejszość, a nie traktowanie go jako reprezentantów pamięci przodków. W sześciu rozdziałach analitycznych prezentuję obszerne cytaty z relacji, które uporządkowałam problemowo, poprzez wyróżnienie istotnych elementów i kategorii. Rozdział czwarty jest poświęcony doświadczeniu drugiego pokolenia w wymiarze rodzinnym: dzieciństwu, relacjom z rodzicami (i postrzeganiu ich – lub nie – w kontekście ich obozowej przeszłości), obserwowanym w domu „śladom obozu”. W rozdziale piątym przedstawiam kolektywny obraz pokolenia powojennego: okres stalinowski, poczucie niedostatku, zapamiętany przekaz historyczny o wojnie, wzrastanie wśród dorosłych obarczonych różnymi wojennymi traumami, kwestię zadośćuczynień i odszkodowań dla rodziców, wreszcie panujące wówczas antysemityzm i antyniemieckość. Rozdział szósty przedstawia rozmaite mechanizmy przekazu wiedzy o wojennej przeszłości. W rozdziale siódmym, korzystając z typologii Małgorzaty Melchior, rozpoznaję wśród rozmówców identyfikację „jałową”, „pozytywną” i „negatywną” z kategorią drugiego pokolenia. Rozdział ósmy jest poświęcony przemianom, jakie relacjonowali rozmówcy — w stosunku do rodziców, do siebie samych, jak i do kategorii drugiego pokolenia. W tym miejscu wracam do kwestii wpływu publikacji materiału badawczego na pracę biograficzną rozmówców. W rozdziale dziewiątym odnoszę się do kwestii cierpienia oraz znaczeń i sensów, jakie nadawali mu rozmówcy.

The doctoral dissertation aims to describe the second generation of the Polish survivors of the Nazi concentration camps, i.e. people whose at least one parent was imprisoned there during World War II as a Polish political prisoner. The main goal of exploratory research is to reflect on the transfer of the memory of the war within a family and the significance of this memory for the biography of the generation of children. The axis of this work is memory and experience, the biography of the first post-war generation. The research was carried out using the oral history method, with the use of the narrative-biographical interview technique. From 2017-to 2021, I interviewed people who live in Poland and abroad and vary in their involvement in the commemorative movements. During the research project, my book was published, presenting some of the interviews. I then returned to six respondents for the follow-up recordings. The source material for the analysis consists of a total of 34 interviews. In the second and third chapters, I present the theoretical contexts for my research, with particular emphasis on oral history. I reflect on the issues of personal hermeneutics of fate, "little suffering" (Bourdieu), shared authority, and the impact of research on the biographical work and well-being of the respondents. I also refer to the interdisciplinary research on former Nazi camp prisoners and the documentation projects devoted to them, juxtaposing them with the research on Holocaust survivors and their descendants. Unlike most of the documentation activities to date, my goal was to empower the Polish second generation and to reconstruct the multitude of their perspectives on the past, and not to treat them as representatives of the memory of ancestors. In the six analytical chapters, I present extensive quotes from the interviews. I have arranged them according to important elements and categories which I have distinguished. Chapter four is devoted to the experience of the second generation in the family dimension: childhood, relationships with parents (and perceiving them - or not - in the context of their camp past), and the „traces of the camp“ observed at home. In chapter five, I present a collective image of the post-war generation: the Stalinist period, a sense of scarcity, a remembered historical message about the war, growing up among adults burdened with various war traumas, the issue of compensation for parents, and finally anti-Semitism and anti-Germanism prevailing at that time. The sixth chapter presents various mechanisms of transferring knowledge about the wartime past. In chapter seven, using the typology of Małgorzata Melchior, I recognize among the interlocutors as "idle", "positive" and "negative" identification with the category of the second generation. Chapter eight is devoted to the changes reported by the interviewees. Changes regarding their parents, themselves, and their attitudes to the category of the second generation. At this point, I return to the issue of the impact of the publication of the research material on the biographical work of the interviewees. In chapter nine, I refer to suffering and the meanings are given to it by its interlocutors.