Źródła i rozwój szczerości jako kategorii kulturowej w świetle polskiej praktyki epistolograficznej przełomu XVIII i XIX wieku w kontekście przemian europejskich

Celem rozprawy jest rekonstrukcja koncepcji szczerości nowoczesnej jako kategorii kulturowej właściwej nowoczesnej kulturze Zachodu, a następnie zinterpretowanie w jej świetle przemian kultury polskiej w XVIII i na początku XIX wieku. Szczerość nowoczesna staje się kategorią kulturową, kiedy w ramach różnych praktyk kulturowych zakłada się, że jednostka problematyzuje prawdę o swoim „ja” (nowoczesna koncepcja podmiotu), a jej wypowiedzi i zachowania mają być interpretowane w odniesieniu do tej prawdy (szczerość jako założenie komunikacyjne). W XVIII wieku w kulturze europejskiej dokonuje się fundamentalna, aczkolwiek wciąż niedostatecznie rozpoznana przemiana: dążenie do wyrażania prawdy „ja” zaczyna być waloryzowane wyżej niż dotychczasowe zasady rządzące praktykami językowymi, takie jak wzgląd na hierarchię społeczną, delikatność, naśladowanie dobrych wzorów itp. Nowoczesność jawi się więc jako porządek, w którym komunikacja międzyludzka – przynajmniej w sferze prywatnej – powinna polegać na wyrażaniu i opisywaniu stanów wewnętrznych, a nie używaniu konwencjonalnych zwrotów przewidzianych dla danej sytuacji społecznej. Prezentowany projekt jest zatem próbą wykazania, że nie tylko nowoczesna koncepcja podmiotu, ale i nowoczesna koncepcja komunikacji jako ekspresji jest konstruktem historycznym. W ramach rozprawy chcę prześledzić narodziny i rozwój szczerości nowoczesnej jako kategorii kulturowej na materiale polskim, uwzględniając przy tym kontekst procesów europejskich. W tym celu w oparciu o opracowania innych badaczy wypracuję model przemian komunikacyjnych zachodzących w kulturze Zachodu w XVIII wieku. Model ten, rozumiany jako Weberowski typ idealny, posłuży zaś jako narzędzie intelektualne organizujące sposób myślenia o materiale badawczym – polskich listownikach i wybranych świadectwach praktyki epistolograficznej z XVIII i początku XIX wieku (filomaci, krąg rodziny Juliusza Słowackiego). W moich badaniach epistolografię traktuję jako praktykę językową, a więc usytuowane czasowo działanie polegające na wymianie wypowiedzi piśmiennych, rządzące się określonymi konwencjami, a zarazem pozostawiające pole do indywidualnej improwizacji. Wskazanie zmian w sposobie traktowania podmiotowości i komunikacji zachodzących na polu tej praktyki pozwala więc zrekonstruować wyłanianie się szczerości nowoczesnej jako kategorii kulturowej organizującej nie tylko sposoby myślenia, ale również sposoby działania ówczesnych ludzi.

The objective of the project is to recognize modern sincerity as a cultural category of modern Western culture, to reconstruct its history and dynamics and to indicate its tensions and paradoxes. Modern sincerity becomes an important cultural category when within cultural practices one problematises the truth about one's own “self” while in conjuncture with the issue of expressing this truth to others. The modern idea that people, like Jean Jacques Rousseau in the Confessions, should show themselves “in all the truth” is a result of long-term, complex changes which should be explored in the perspective of anthropologically oriented cultural history. The relationship between the inception of the “authentic self” and the change in concepts of communication seems to be of crucial importance for this process. Noticing this relationship not only allows us to describe the historical changes but also creates a new perspective for analysing the tensions typical of modernity – it allows us to see that not only the modern concept of the self, but also the modern concept of communication as expression is a historical construct shaped in the 18th and the beginning of 19th century. My dissertation is divided into two parts. In the first one I make an attempt to sketch the general model of this change basing on the works of other researchers and my own analyses of chosen texts from the European tradition which bear testimony to this change (such as La princesse de Clèves by Marie de la Fayette; Earl of Chesterfield's Letters to his Son; Julie, ou La Nouvelle Héloïse and Confessions by Jean Jacques Rousseau). The second part is an application of previously constructed model to Polish material. The aim is to describe the transition from emotional and communicational patterns characteristic of traditional culture of Polish nobility (Sarmatism) to those characteristic of romanticism. The main subject of my research is letter-writing understood as a cultural practice embedded in everyday life. I analyse letter-writing manuals and correspondence of The Philomats and Juliusz Słowacki's family.