Leksyka dotycząca realiów starożytnej Palestyny w XVI-wiecznych przekładach Ewangelii na język polski

Szesnasty wiek to w Rzeczpospolitej m.in. czas reformacji i kontrreformacji oraz związanego z nimi przyrostu drukowanego piśmiennictwa religijnego, w tym tłumaczeń Pisma Świętego. Dążenie do przekazania szerszemu gronu odbiorców doktryn właściwych każdemu odłamowi religii chrześcijańskiej doprowadziło do pojawienia się przekładów Biblii z języków oryginalnych (w wypadku Nowego Testamentu z greckiego) oraz łaciny, wzorowanych niekiedy także na ówczesnych przekładach Biblii na inne języki wernakularne. Na kształt translacji wpłynęły m.in. polemiki między ich twórcami, kompetencje autorów, a także przyjęcie różnych podstaw tłumaczeń oraz technik translatorskich. Różnice między przekładami uwidaczniają się m.in. na płaszczyźnie językowej, w tym leksykalnej. Pokazuje ona stan ówczesnej polszczyzny w tym zakresie: z jednej strony stabilizację pewnych środków leksykalnych, z drugiej ewolucję zasobu słownictwa, jego bogactwo i ograniczenia związane z oddawaniem w języku polskim znaczenia obcych słów. Przedmiotem rozprawy jest analiza leksyki dotyczącej realiów życia codziennego starożytnej Palestyny, wyekscerpowanej z dziesięciu XVI-wiecznych przekładów Ewangelii na język polski. Są to: przekłady katolickie (Nowy Testament wydany przez Szarffenberga w 1556 roku, Biblia Leopolity z 1561 i przekłady Jakuba Wujka z 1593 i 1599 roku), luterańskie (Ewangelia według św. Mateusza z 1551 roku oraz Nowy Testament zupełny z 1553 roku autorstwa Stanisława Murzynowskiego), kalwińskie (Biblia brzeska z 1563 roku) i ariańskie (Nowy Testament z 1570 roku i całościowy przekład Pisma Świętego z 1572 roku, oba autorstwa Szymona Budnego, a także Nowy Testament Marcina Czechowica z 1577 roku). W pracy wykorzystano transkrypcje przekładów znajdujące się na stronie internetowej www.ewangelie.uw.edu.pl, powstałej w ramach projektu Szesnastowieczne przekłady Ewangelii, zrealizowanego na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem Izabeli Winiarskiej-Górskiej. Analiza materiału badawczego przebiega na dwóch płaszczyznach opisu. Pierwsza obejmuje przedstawienie ekwiwalencji między greckim tekstem oryginalnym i przekładem łacińskim a polskimi tłumaczeniami, a także odpowiedniości między samymi translacjami. W ramach drugiej została dokonana próba określenia struktury wyekscerpowanej leksyki na gruncie polskim, a także przedstawienia związków i zależności między badanymi wyrazami. W badaniu wykorzystano metodologię analizy polowej leksyki, dzięki której możliwe było wskazanie wycinków rzeczywistości szczególnie ważnych z punktu widzenia dawnej kultury bliskowschodniej, ale także XVI-wiecznej Rzeczpospolitej, bo niektóre z realiów biblijnych oddawane były w kategoriach polskich. Wydzielono osiem pól leksykalnosemantycznych, w których znalazło się słownictwo dotyczące ukształtowania terenu, zagospodarowania przestrzeni, używanych przedmiotów i narzędzi, pożywienia, ubioru, 1 chorób i pielęgnacji ciała, jednostek miary, środków płatniczych i transportu. Leksyka należąca do każdego z pól to jednostki znaczeniowe w postaci pojedynczych wyrazów i synonimicznych wobec nich derywatów składniowych, czyli połączeń wyrazowych o znaczeniu globalnym. Dokonano charakterystyki genetycznej (podział na wyrazy obce i rodzime), formalnej, a przede wszystkim semantycznej zebranych słów. Wskazano również relacje semantyczne między analizowanymi leksemami, zwracając uwagę na relacje polisemii, synonimii, hiperoi hiponimii, a w wypadku ekwiwalencji leksykalnej stosując terminy takie, jak: odpowiednik, synonim, odpowiednik częściowy, odpowiednik kontekstowy bądź substytut. W badaniu wykazano, że główne odzwierciedlone w polskich przekładach sfery życia codziennego, na które zwracają uwagę Ewangeliści, to organizacja przestrzeni, w tym podział na jednostki administracyjne, jak kraj, region, organizacja przestrzeni miejskiej i wiejskiej oraz ich zagospodarowanie (wznoszenie budynków użyteczności publicznej – świeckich i religijnych, budynków mieszkalnych i gospodarczych, a także ich wyposażenie w różne przedmioty użytku codziennego i narzędzia pracy), oraz jedzenie i jego przyrządzanie. Obce leksemy nazywające wybrane wycinki realiów oddawane są często kilkoma różnymi polskimi wyrazami, które tworzą szeregi synonimiczne, np. gumno – stodoła – spichlerz, gospoda – dom gościnny – gościniec – złożenie, stolica – stolec – stołek. Są one złożone nie tylko z leksemów rodzimych, lecz także zapożyczonych, np. włocznia – oszczep – kopija, lichtarz – świecznik. Pozostawianie w przekładach transkrypcji obcych słów, używanie zapożyczeń z języków innych niż greka lub łacina, a także derywacja to sposoby zwiększające liczebność leksemów nazywających realia życia codziennego Palestyny, które oddawane są również za pomocą leksyki obrazującej życie w polskich miastach i wsiach okresu Renesansu. Widoczne jest to zwłaszcza w słownictwie z zakresu ubioru (kurdwan, szkornia, trzewik, żupica) i zagospodarowania przestrzeni (folwark, powiat, ratusz, targ).

During the period of the Polish-Lithuanian Commonwealth, the 16th century marked the age of development resulting in the Reformation and Counter-Reformation, which led to the flourishing of religious writing, including translations of the Holy Bible. Attempts made to propagate the doctrines of every form of Christianity to wider audience led to the publication of the Biblical translations from original languages (Greek, Aramaic or Hebrew) and Latin, sometimes modelled also on the contemporary translations of the Bible, into other vernacular languages. The form of translations was influenced by the disagreements between their creators, the authors'skills, as well as the adoption of various translations and translation techniques. The differences between translations are evident, among others, on the linguistic level, including lexis. It demonstrates the quality of the 16th century Polish language in the following respects: the stabilization of certain lexemes; the evolution of vocabulary, its diversity and limitations associated with conveying the meaning of foreign words in Polish. The subject of this dissertation is the analysis of lexis concerning the aspects of everyday life in ancient Palestine, excerpted from the ten sixteenth-century translations of the Gospels into Polish. These are: Catholic translations (the New Testament edited by Scharffenberg in 1556, the Leopolita Bible of 1561 and translations by Jakub Wujek of 1593 and 1599), Lutheran (the Gospel According to Matthew of 1551 and The Complete New Testament of 1553 by Stanisław Murzynowski), Calvinist (The Brest Bible of 1563) and Arian (the New Testament of 1570 and a complete translation of the Holy Bible of 1572 by Szymon Budny, as well as the New Testament of Martin Czechowic of 1577). The research was done by means of the transcriptions of translations available at: www.ewangelie.uw.edu.pl, created as a part of the project Sixteenth-Century Translations of the Gospels (Polish Szesnastowieczne przekłady Ewangelii), completed at the University of Warsaw supervised by Izabela Winiarska-Górska. The textual analysis involves two levels of description. The first includes the equivalence between the original Greek and Latin texts and their Polish translations, as well as the correspondence between the translations. The second was an attempt to determine the structure of excerpted lexis on Polish ground, as well as to present the correlation and dependence between the analysed words. For this purpose, the field analysis methodology was employed to identify the aspects of life that are relevant for the Middle Eastern culture and the old Republic of Poland. Eight lexical and semantic fields were distinguished, which included vocabulary relating to landforms, space development, objects and tools, food, dress, diseases and body care, units of measurement, means of payment and transport. Moreover, each field consists of semantic units in the form of individual words and syntactic derivatives, that is a group of words whose meaning is not deducible from those of the individual words. The approach of genetic characterization (division of the foreign and native words), formal and semantic content of collected words has been employed. The semantic relations between individual lexemes have also been examined. The terms: equivalent, synonym, partial equivalent, context equivalent or substitute have been adopted in the analysis. The study has shown that the main spheres of everyday life described by the Evangelists, which are reflected in the Polish translations, are the organization of space, including the distinction of larger administrative units, such as the country, region, management of urban and rural areas (construction of public utility buildings, such as secular and religious, residential and commercial buildings, as well as their facilities, such as everyday objects and working tools), as well as food and its preparation. Foreign lexemes referring to selected aspects of life are often conveyed by several different Polish words that form synonymous lines (gumno – stodoła – spichlerz, gospoda – dom gościnny – gościniec – złożenie, stolica – stolec – stołek). They are composed not only of native words but also borrowings (włocznia – oszczep – kopija, lichtarz – świecznik). Leaving the original transcriptions of foreign words, using borrowings from languages other than Greek or Latin, and derivation increase the number of words describing the daily life of Palestine, which are also given by lexemes that illustrate life in Polish cities and villages of the Renaissance. It is evident particularly in the vocabulary of the range of clothing (kurdwan, szkornia, trzewik, żupica) and spatial management (folwark, powiat, ratusz, targ).