Płaszczyzny zagubienia człowieka przełomu XIX i XX wieku na przykładzie „Wysadzonego z siodła” Antoniego Sygietyńskiego, „Homo sapiens” Stanisława Przybyszewskiego oraz „Wirów” Stanisława Brzozowskiego

Przedmiotem poniższej pracy jest literackie przedstawienie zagubienia człowieka przełomu XIX i XX wieku. Temat został podjęty ze względu na zainteresowanie autorki przemianami, które występują w człowieku na skutek zmieniającej się rzeczywistości, istotna przy wyborze tematu była też jego aktualność.

Celem analizy jest przedstawienie sposobów ukazywania kryzysu egzystencjalnego jednostki w warunkach zmieniającego się świata.

Na materiał badawczy składają się następujące utwory: „Wysadzony z siodła Antoniego Sygietyńskiego, „Homo sapiens Stanisława Przybyszewskiego oraz „Wiry Stanisława Brzozowskiego. Z każdego z tekstów wybrano płaszczyznę, która podlega analizie. Są to odpowiednio: doświadczenie wielkiego miasta, relacje damsko-męskie oraz rodzina.

Analiza wykazała, że w badanych utworach bohaterowie doświadczają utraty stabilnych punktów odniesienia, kryzysu tożsamości oraz trudności w budowaniu trwałych więzi społecznych. W powieści Sygietyńskiego powodem zagubienia są procesy modernizacyjne, które doprowadzają do utraty statusu społecznego przez bohatera. Trylogia Stanisława Przybyszewskiego ukazuje zagubienie w relacjach międzyludzkich, które podporządkowane są instynktom bohatera i jego niestabilnej osobowości. U Stanisława Brzozowskiego zagubienie przybiera postać kryzysu więzi rodzinnych i międzypokoleniowych, prowadząc do osłabienia poczucia wspólnoty i bezpieczeństwa. Przeprowadzone analizy pozwalają na stwierdzenie, że zagubienie człowieka stanowi bardzo istotny temat, który podejmowany był w literaturze przełomu XIX i XX wieku. Była to reakcja na doświadczenie dynamicznie zmieniającego się środowiska.

The subject of this paper is the literary portrayal of human disorientation at the turn of the 19th and 20th centuries. The topic was chosen due to the author’s interest in the transformations that occur within a person as a result of a changing reality; its relevance to current issues was also a key factor in selecting the topic.

The aim of the analysis is to present the ways in which the individual’s existential crisis is depicted in the context of a changing world.

The research material consists of the following works: „Wysadzony z siodła” by Antoni Sygietyński, „Homo sapiens” by Stanisław Przybyszewski, and „Wiry” by Stanisław Brzozowski. From each text, a specific aspect was selected for analysis. These are, respectively: the experience of the big city, male-female relationships, and the family. The analysis showed that in the works examined, the protagonists experience a loss of stable points of reference, an identity crisis, and difficulties in forming lasting social bonds. In Sygietyński’s novel, the cause of this disorientation is the process of modernization, which leads to the protagonist’s loss of social status. Stanisław Przybyszewski’s trilogy depicts a sense of disorientation in interpersonal relationships, which are governed by the protagonist’s instincts and his unstable personality. In Stanisław Brzozowski’s work, this disorientation takes the form of a crisis in family and intergenerational bonds, leading to a weakening of the sense of community and security. The analyses conducted allow us to conclude that human disorientation is a very significant theme that was addressed in the literature of the turn of the 19th and 20th centuries. It was a reaction to the experience of a rapidly changing environment.