Podział społeczno-polityczny w Polsce i jego zmiany od 1989 r., czyli co antagonizuje Polaków

Niniejsza praca omawia koncepcję tzw. podziału społeczno-politycznego (ang. sociopolitical cleavage). W jej myśl, możliwym jest naszkicowanie relacji między podziałem w społeczeństwie oraz konfliktem politycznym. Historycznie wskazuje się trzy konflikty, które zantagonizowały zachodnie społeczeństwa w taki sposób, żeby mogło ono zostać klarownie podzielone na dwa konkurencyjne bloki. Były to: Reformacja i wojny religijne, konflikt między miastem a wsią (za jego najbardziej emblematyczny przejaw uznać należy Rewolucję Francuską), oraz konflikt robotników z kapitałem. Polska, znajdując się na uboczu w trzech wymienionych sporach, wykształciła w tym aspekcie niejako endemiczną historię. Uwydatnienie się konkretnego podziału społeczno-politycznego po raz pierwszy nastąpiło w latach 90. Podział ten, nazwany przez M. Grabowską postkomunistycznym, znaczył tyle, że Polacy zantagonizowali się wokół stosunku wobec komunizmu. Ci o jednoznacznie negatywnym stosunku do tegoż głosowali na solidarnościową prawicę, ci o ambiwalentnym lub wręcz pozytywnym – nie. Proces upadku podziału postkomunistycznego trwał kilka lat, a przypieczętowała go degradacja pozycji Sojuszu Lewicy Demokratycznej. W podobnym czasie uwidocznił się proces tworzenia nowego cleavage. Zaczęło się w 2005 r. od polityczno-marketingowego pozycjonowania się w kampanii prezydenckiej przez L. Kaczyńskiego, którego sztab nakreślił oś sporu między tzw. Polską solidarną a liberalną. W przeciągu kilku lat powyższy antagonizm wyewoluował w podział nazywany w niniejszej pracy posttransformacyjnym, gdzie, w ujęciu J. Sokołowskiego, stronami sporu stali się beneficjenci oraz malkontenci transformacji. Pierwsi popierali partie w orbicie Platformy Obywatelskiej, drudzy – te skupione wokół Prawa i Sprawiedliwości. Drugi podział skończył się około 2019 r., kiedy spory o lata 90. stały się anachroniczne. PiS porzucił retorykę tropienia postkomunistycznego „układu”, jako że, jako że postkomuniści są już z reguły w wieku emerytalnym. Dla PO z kolei retoryka skupiająca się na sukcesach III RP stała się przeciwskuteczna, gdy sukcesy wynikające z sytuacji gospodarczej dyskontował rząd PiS. Od tego czasu obie partie funkcjonowały w swoistej próżni, a w ostatnich kilku latach sukcesywnie traciły poparcie. O ile w 2019 r. łączny wynik PiS i PO, a w 2020 r. A. Dudy i R. Trzaskowskiego wyniósł ponad 70%, to w 2023 r. dwie główne partie poparło ok. 65% głosujących, a w ostatnich wyborach prezydenckich ich kandydaci łącznie ledwo przekroczyli 60%. Od 2019 r. trwały próby wytyczenia nowej osi konfliktu, czy to wokół tzw. wojny kulturowej, czy miejsca Polski w świecie i jej lojalności wobec Unii Europejskiej czy Stanów Zjednoczonych. O ile tzw. wojna kulturowa stała się zapalnikiem wielu antagonizmów w świecie Zachodu, w Polsce tak się nie stało. Konflikty o Kościół, prawa mniejszości czy prawo aborcyjne rozpalały emocje, ale po czasie gasły. Spór o politykę międzynarodową z kolei został wygaszony przez inwazję Rosji na Ukrainę, gdy obie strony musiały przyznać przeciwnikom część racji. Istotną rolę w tworzeniu nowego podziału odegra Konfederacja. Partia ta, dzięki konsekwentnemu wzorowaniu się na zachodniej tzw. alternatywnej prawicy, urosła do dominującej pozycji w polskim Internecie. W efekcie ma ona wysokie poparcie w przedziale wiekowym 18-40. Łączy się to ze zmianą społeczną, która wpisuje się w globalny trend kryzysu zaufania do władzy i przewagi indywidualizmu nad wspólnotowością, determinowany przez tzw. efekt Tocqueville’a. Co więcej, coraz więcej badaczy wskazuje, że wśród wielu Polaków uważających się za klasę średnią następuje zwrot w stronę konserwatywnego liberalizmu. To dla Konfederacji oznacza potencjał do dalszego wzrostu. W dalszym rozwoju sytuacji kluczowe zmienne to sytuacja międzynarodowa, przebieg sukcesji w głównych partiach, zasięg wpływu efektu Tocqueville’a oraz kwestia, czy scena polityczna z nowym prezydentem nie przechyli się zanadto w stronę narracyjnie silniejszą.

This paper discusses the concept of sociopolitical cleavage. This concept allows for a sketch of the relationship between division in society and political conflict. Historically, three conflicts are identified that antagonized Western societies in such a way that they could be clearly divided into two competing blocs. These were: the religious wars, the conflict between city and country (its main manifestation being the French Revolution), and the conflict between workers and capital. Poland, being on the sidelines in the three disputes, has developed a somewhat endemic history in this regard. A specific cleavage first became apparent in the 1990s. This, termed post-communist cleavage by M. Grabowska, meant that Poles became antagonized over their attitudes towards communism. Those with a clearly negative attitude voted for the right, while those with an ambivalent or even positive attitude did not. The process of dismantling the post-communist cleavage lasted several years, culminating in the decline of the Democratic Left Alliance (SLD). At a similar time, the creation of a new one became apparent. It began in 2005 with the positioning of L. Kaczyński in the presidential campaign, whose campaign team outlined the axis of the dispute between the so-called solidary and liberal Poland. Over several years, this antagonism evolved into what this paper names the post-transformation cleavage, where, in J. Sokołowski's terms, the beneficiaries and malcontents of the transformation became the competing sides. The former supported parties aligned with the Civic Platform (PO), the latter those aligned with Law and Justice (PiS). The second cleavage ended around 2019, when disputes about the 1990s became anachronistic. PiS abandoned its narrative of tracing the post-communists, as they are generally nearing retirement age. For PO, on the other hand, rhetoric focusing on the successes of the Poland after 1989 became counterproductive when the PiS government took credit for the economic situation. Since then, both parties have operated in a kind of vacuum, and in the last few years, they have steadily lost support. While in 2019, the combined result of PiS and PO, and in 2020, the combined result of A. Duda and R. Trzaskowski, was over 70%, in 2023, the two main parties received approximately 65% of the vote, and in the last presidential election, their candidates combined barely exceeded 60%. Since 2019, there have been attempts to define a new axis of conflict, whether around the so-called cultural war, or Poland's place in the world and its loyalty to the European Union and the United States. While the so-called cultural war ignited many antagonisms in the West, this did not happen in Poland. Conflicts over the Church, minority rights, and abortion law inflamed emotions but eventually subsided. The dispute over international politics, in turn, was ended by Russia's invasion of Ukraine, when both sides were forced to concede some truth to their opponents. Konfederacja will play a significant role in creating the new cleavage. Thanks to its consistent modeling on the Western so-called alternative right, it has grown to a dominant position on the Polish internet. As a result, it enjoys high support among those aged 18-40. This is also linked to a social change that is consistent with the global trend of a crisis of trust in authority and the dominance of individualism over community, determined by the so-called Tocqueville effect. Also, a growing number of researchers indicate that many Poles who consider themselves middle class are shifting toward conservative liberalism. This means potential for further growth for Konfederacja. Key variables in further developments include the international situation, the succession process within the major parties, the extent of the Tocqueville effect, and whether the political landscape under the new president will tilt too much toward the narratively stronger side.