Powstanie i ewolucja najstarszych tradycji o podboju Brytanii przez Anglosasów

W pracy przedstawiłem i porównałem, w jaki sposób w najstarszych źródłach brytońskich/ walijskich oraz anglosaskich został przestawiony podbój Brytanii przez Anglosasów. Pozwoliło to na analizę powstawania tradycji historiograficznej na wyspach oraz na przedstawienie dwóch punktów widzenia – Brytów i Anglosasów. Porównywanymi źródłami były: pochodzące z VI w. „De Excidio et Conquestu Britanniae” brytońskiego mnicha Gildasa, „Historia Ecclesiastica gentis Anglorum” Bedy Czcigodnego z VIII w. oraz „Historia Brittonum” przypisywana walijskiemu mnichowi Nenniuszowi z IX w.. Przy analizie każdego z tych dzieł skupiłem się na tym, w jaki sposób ich autorzy budują swoją narrację o opisywanych przez siebie wydarzeniach i co próbują przekazać za ich pomocą. Skoncentrowałem się też na pokazaniu, jak kolejni autorzy inspirowali się i wykorzystywali prace poprzedników. W tym aspekcie zwróciłem uwagę, czy w dziełach przedstawione zostały te same wydarzenia, a jeśli tak, to jakie różnice występują w ich prezentacji przez twórców analizowanych prac. Przed analizą źródeł przedstawiłem założenia ideowe, jakie przyświecały autorom oraz krótko zaprezentowałem tematykę dzieł. W przypadku „Historii Brittonum” poruszyłem również problem jej autorstwa. W głównej części pracy pokazałem, jak poszczególni autorzy realizują swoje założenia ideowe przez opis losów wyspy od rebelii Magunsa Maksimusa przez czasy postrzymskiej Brytanii do bitwy pod Badon i jej bezpośrednich skutków oraz chrztu Anglosasów. Dla Gildasa Brytowie byli „nowym Izraelem” – widział paralelę między losem starożytnych Hebrajczyków a swoimi rodakami i dlatego głównym celem jego dzieła było nawoływanie rodaków do porzucenia grzesznego stylu życia i do nawrócenia. Opisując przeszłość ukazywał, jak Bóg karał grzeszny lud przez różnorakie nieszczęścia. Chciał, aby pod wpływem tej lektury jego krajanie zmienili swoje postępowanie. Beda wykorzystał w swojej pracy negatywną charakterystykę Brytów wykreowaną przez Gildasa, aby uzasadnić prawa swojego ludu – Anglosasów, do dominacji na wyspie. Poprzez kreację tubylców jako wielkich grzeszników i heretyków, usiłował pokazać Brytów w jak najgorszym świetle. Z kolei Anglosasów przedstawił jako mężnych i szlachetnych ludzi, którzy jako lud umiłowany przez Boga, predestynowani byli do władzy nad Brytanią. Nenniusz dla odmiany zerwał w swoim dziele z tym niezwykle negatywnym obrazem Brytów przedstawionym przez Bedę. Zamiast tego próbował pokazać, że Brytowie posiadali bogatą historię nieustępującą w niczym historii Greków czy Rzymian. Dla Nenniusza przybycie Anglosasów nie było karą za grzechy zesłaną na jego lud przez Boga, ale było wyrazem działania Bożej opatrzności. Nenniusz w swoim dziele przypisał Brytom specjalną rolę w dziejach wyspy.

In this study, I have presented and compared the manner in which the conquest of Britain by the Anglo-Saxons is depicted in the earliest Brythonic/Welsh and Anglo-Saxon sources. This comparison facilitates an analysis of the development of historiographical traditions in the British Isles and allows for the exposition of two distinct perspectives—that of the Britons and that of the Anglo-Saxons. The primary sources examined include: De Excidio et Conquestu Britanniae, authored in the 6th century by the Brythonic monk Gildas; Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum by the Venerable Bede from the 8th century; and Historia Brittonum, traditionally attributed to the Welsh monk Nennius from the 9th century.

The analysis of each text focuses on the ways in which their respective authors construct their narratives concerning the described events and the underlying messages they aim to communicate. Attention is also given to the intertextual influences among these works, investigating the extent to which successive authors drew upon and reinterpreted the accounts of their predecessors. Particular emphasis is placed on whether the same historical events are recounted across these texts, and if so, the nature of divergences in their representation.

Prior to the source analysis, I outlined the ideological frameworks underpinning the authors’ works and provided a concise overview of their thematic scope. In the case of Historia Brittonum, the question of authorship is also addressed.

The core of the study demonstrates how each author enacts their ideological agenda through the depiction of the island’s history—from the rebellion of Magnus Maximus, through the post-Roman period, to the Battle of Badon and its immediate aftermath, including the Christianization of the Anglo-Saxons.

Gildas portrays the Britons as a “new Israel,” drawing a parallel between the ancient Hebrews and his contemporaries. The principal aim of his work is a moral exhortation, urging his people to forsake their sinful conduct and embrace repentance. Through his historical narrative, Gildas illustrates divine punishment inflicted upon the sinful populace via various calamities, with the intent of prompting moral reform.

Bede appropriates Gildas’s negative characterization of the Britons to legitimize the Anglo-Saxon claim to political dominance over Britain. By portraying the native Britons as grievous sinners and heretics, Bede seeks to delegitimize their position. Conversely, the Anglo-Saxons are depicted as valiant and noble, a people favored by God and thus predestined to rule the island.

Nennius departs from Bede’s markedly negative depiction of the Britons. Instead, he endeavors to assert that the Britons possessed a rich and venerable history, comparable to that of the Greeks or Romans. For Nennius, the arrival of the Anglo-Saxons does not represent divine punishment for the Britons’ sins but is rather interpreted as an expression of divine providence. Moreover, Nennius ascribes to the Britons a distinctive and significant role within the historical narrative of the island.