Seminaria uwikłane. Tezy o Żółkiewskim

Celem rozprawy było opracowanie intelektualnej biografii Stefana Żółkiewskiego, jednej z kluczowych postaci polskiej humanistyki i związanej z nią polityki naukowej. Wielowymiarowa natura działalności Żółkiewskiego pozwala na zbadanie uwikłań pola wiedzy i władzy w Europie Środkowo-Wschodniej wśród badaczy pokolenia 1910 – zagadnienia, które wciąż pozostaje wyzwaniem dla historyków humanistyki. Jednocześnie zakreślona tematyka doprowadziła do refleksji nad modelem biografii naukowej, w szczególności biomonografii humanisty uwikłanego w trudne przemiany polityczne, społeczne i kulturowe XX wieku. Polska humanistyka ponowoczesna nie wykształciła zwrotu biograficznego, który owocnie pojawił się w innych kulturach naukowych. Tylko jedna polska monografia została poświęcona gatunkowi biografii naukowej. Pojawiały się wprawdzie próby wzbogacania tradycyjnych prac filologicznych tropami interpretacyjnymi inspirowanymi współczesnymi nurtami metodologicznymi, jednak nie podjęto ich w badaniach nad historią polskiego literaturoznawstwa. Sam bohater niniejszej rozprawy, Stefan Żółkiewski, nie doczekał się poważniejszego opracowania, choć fragmenty jego dorobku znalazły się w antologiach tekstów teoretycznych. Jego obecność w wiedzy o polskiej kulturze naukowej ogranicza się do krótkich wstępów w antologiach i artykułów wspomnieniowych. Brak biomonografii poświęconej Żółkiewskiemu wydaje się znaczący, zwłaszcza w kontekście podobnego braku w skali światowej – nie istnieją bowiem całościowe biomonografie tak istotnych postaci, jak Roman Jakobson. Powyższa refleksja nad strukturą biomonografii wymagała wyboru kategorii, która spajałaby wskazane wątki. Odpowiednim rozwiązaniem wydaje się zastosowanie formuły „uwikłania”. W języku matematycznym „funkcja uwikłana” opisuje odwzorowanie niemożliwe do opisania w jednoznacznej formule. Jednak przy przyjęciu szczegółowych założeń i wyborze jednego z możliwych „otoczeń” badanego zjawiska okazuje się, że ten arbitralnie wydzielony fragment daje się ująć w jednoznacznym wzorze. Historia uwikłana koncentrowałaby się zatem na fragmentaryzacji badanego pola i jego rekombinacji w celu uzyskania możliwie najtrafniejszego opisu. Pierwszym z takich zagadnień w biomonografii Stefana Żółkiewskiego była metodologiczna heterogeniczność polskiego literaturoznawstwa. Prace Żółkiewskiego oscylują między neopozytywizmem, marksizmem i semiotyką. Analiza jego dorobku w tym aspekcie pozwoliła autorowi na pełniejszą diagnozę specyfiki polskiego literaturoznawstwa teoretycznego, a więc jego charakteru synkretycznego. Drugim ważkim tematem stała się instytucjonalizacja badań literackich.. której Żółkiewski był jednym z jej inicjatorów – jako prezes Warszawskiego Koła Polonistów oraz pierwszy dyrektor Instytutu Badań Literackich PAN. Równie istotny pozostał jednak mniej formalny, „poza-tekstowy” wymiar jego działalności, zapisany we wspomnieniach oraz w pracach naukowych jego uczniów i relacjach środowiskowych. Trzecim obszarem rozprawy była analiza zaangażowania Żółkiewskiego w rzeczywistość polityczną. Już przed wojną publikował swoje poglądy w mediach prowadzonych przez rząd autorytarny, podczas wojny zaś zaangażował się w działalność komunistycznego podziemia. Po 1944 roku stał się jednym z budowniczych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – jako członek KC PZPR, minister szkolnictwa wyższego i wielokrotny poseł. Z czasem stawał się coraz bardziej krytyczny wobec polityki partii komunistycznej, by ostatecznie bronić studentów uczestniczących w protestach marcowych 1968 roku. Tak różnorodne ślady aktywności politycznej wywołały pytania o to, jakie elementy postawy Żółkiewskiego były stałe, a jakie ulegały zmianom. Autor proponuje koncepcję biomonografii Żółkiewskiego, która koncentruje się na opisie konkretnych „otoczeń” łączących wspomniane tematy: seminariów – konfiguracji tekstów, uczonych, miejsc, rzeczy i idei w kontekście politycznym i instytucjonalnym – ujętych jako konstrukty teoretyczne inspirowane nurtem Cultural Studies of Science, historią idei i socjologią wiedzy.

The goal of the thesis was to develop an intellectual biography of Stefan Żółkiewski, who is one of the key figures of the Polish humanities and related science policy. The multidimensional nature of Żółkiewski allowed to study the entanglements of the field of knowledge and power in the Central and Eastern Europe among researchers from the 1910 generation – a theme that continues to bother historians of the humanities. At the same time, the above subject matter encouraged a reflection on the model of scientific biography, in particular the biomonography of a humanist embroiled in the difficult political, social, and cultural metamorphoses of the twentieth century. Polish postmodern humanities produced no biographical turn, which fruitfully emerged in other scientific cultures. Only one polish monograph was devoted to the genre of scientific biography. There were some attemps consisting in enriching traditional philological work with interpretive tropes inspired by contemporary methodological trends. However, they were not undertaken in the study of Polish literary studies history The protagonist of this thesis himself, Stefan Żółkiewski, has not received any serious discussion, albeit fragments of his oeuvre appears in anthologies of theoretical texts. His presence in the knowledge of Polish scientific culture remains limited to short introductions in anthologies and memoir articles. The lack of a biomonography devoted to Żółkiewski appears to be meaningful, given a similar lack in world science: the non-existence of comprehensive biomonographies of such important figures studies as Roman Jakobson. The above reflection on biomonography’s structure required the selection of a category that would connect the above threads. The appropriate solution was to apply the formula of uwikłanie, which literally means “embroilement,” but which mathematicians call “implication.” They employ the concept of implicit function (funkcja uwikłana), which cannot be closed in an unambiguous formula. However, if we take detailed assumptions and choose one of the possible “neighbourhoods” of the phenomenon under study, it turns out that this arbitrarily selected section lends itself to an unambiguous description. Implicit history (historia uwikłana) would focus on the fragmentation of the described research field and its recombination for the most accurate description possible. The first of such framed themes in Stefan Żółkiewski’s postulated biomonography was the methodological heterogeneity of Polish literary studies. Żółkiewski's works oscillate 2 between neopositivism, Marxism and semiotics. Thus, an examination of his scientific work in this aspect of methodological inspirations allowed the author for a more accurate diagnosis of the characteristics of Polish theoretical literary studies, namely its fusionist nature. The second important topic was the institutionalization of literary research. Żółkiewski was one of its initiators – as the president of the Warsaw Polish Students Association and the first director of the Institute of Literary Research in the Polish Academy of Sciences. But equally important was the less formal "non-textual" dimension of his activity, recorded in memoirs and in the scientific works of his students and social relations The third area of the thesis was the analysis of Żółkiewski’s involvement in political reality. Already before the war, he presented his views in the media run by the authoritarian government, while during the war he became involved in the workings of the communist underground. After 1944, Żółkiewski became one of the builders of the People’s Republic of Poland, as a member of the Polish United Workers’ Party (KC PZPR), Higher Education Minister, and repeatedly member of parliament. After a time, he grows critical of the Communist Party’s policy, finally defending the students involved in the March 1968 strikes. Such diverse traces of political activity raised questions what were the stable and the changing elements in Żółkiewski’s attitude. The author proposed a concept of Żółkiewski’s biomonography, which concentrates on describing concrete “neighbourhoods” combining abovementioned themes: seminars – configurations of texts, scholars, places, things and ideas in political and institutional surroundings – theoretical constructs inspired by Cultural Studies of Science, history of ideas and sociology of knowledge.