Życie i działalność oświatowa Marii Rogowskiej-Falskiej (1877-1944)

Przedmiotem rozprawy doktorskiej jest życie i działalność oświatowa Marii Rogowskiej–Falskiej – polskiej pedagog, działaczki społecznej, współzałożycielki i wieloletniej kierowniczki zakładu opiekuńczo–wychowawczego Nasz Dom. Głównym celem rozprawy jest spojrzenie na Marię Rogowską–Falską jako na samodzielną i świadomą działaczkę oświatową. Dotychczas Maria Rogowska–Falska postrzegana była wyłącznie jako współpracowniczka Janusza Korczaka, przyjmująca już skrystalizowany i dookreślony model jego pedagogiki. Rozprawa wskazuje, że Falska była samodzielną pedagożką, poddającą krytycznej rewizji metody i techniki zaproponowane przez Korczaka. Ponadto dysertacja zwraca uwagę na nadal słabo rozpoznane obszary działalności Maryny Falskiej: działania środowiskowe, otwartą działalność zakładów opiekuńczo– wychowawczych, włączanie się w nurt reform społecznych. Metodami, które posłużyły do realizacji powyższych celów były metody jakościowe – krytyczna analiza źródeł (badanie dokumentów) oraz metoda biograficzna. Dysertacja składa się z czterech rozdziałów w układzie chronologiczno-problemowym. Rozdział I stanowi omówienie warunków społecznych i politycznych, w latach życia i działalności Marii Rogowskiej–Falskiej. Opis dotyczy Królestwa Polskiego i Warszawy od II połowy XIX wieku, oraz w okresie I wojny światowej, II Rzeczypospolitej i Polski pod okupacją hitlerowską – do końca II wojny światowej. Omówione zostały w nim kolejno sytuacja w Królestwie Polskim i w Warszawie na przełomie XIX i XX wieku, wydarzenia rewolucji 1905 roku i lata po rewolucji, I wojna światowa, warunki społeczne w dwudziestoleciu międzywojennym, tło społeczne działalności Naszego Domu w latach 1928–1939 oraz przedstawiony został czas II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Rozdział II poświęcony jest dziejom opieki nad dzieckiem (w Królestwie Polskim XIX/XX w. i w II RP). Omówione zostały w nim: początki działalności opiekuńczej i działalność opiekuńcza w Królestwie Polskim do końca zaborów, sytuacja oświatowa na ziemiach polskich pod koniec zaborów i w II RP, szkolnictwo specjalne w II RP. Rozdział III dotyczy życia i działalności Marii Rogowskiej–Falskiej. W rozdziale tym dane zostały uporządkowane chronologicznie i osadzone w najbliższym Falskiej kontekście środowiskowym i szerszym tle historycznym. Omówione zostały w nim: dzieciństwo Marii Rogowskiej i wczesne lata młodzieńcze (1877–1897), wczesne lata dorosłego życia (1898–1906) i początki jej aktywności oświatowej i pedagogicznej, okres rozłamu w PPS i wspólne losy Leona Falskiego i Marii Rogowskiej–Falskiej, działalność Rogowskiej–Falskiej w latach I wojny światowej i do 1919 roku, aktywność Falskiej jako współtwórczyni i kierowniczki zakładu Nasz Dom w Pruszkowie i na Bielanach w Warszawie (1919–1939), działalność Falskiej w okresie II wojny światowej. Rozdział IV poświęcony jest zagadnieniom podstaw organizacyjnych działalności i myśli pedagogicznej Marii Rogowskiej–Falskiej oraz jej współpracy z Januszem Korczakiem. W rozdziale opisana została geneza placówek, którymi kierowała Falska, jej przyjęte metody pracy, grono osób związanych z placówkami (wychowawcy i wychowankowie). Omówione zostały kolejno początki aktywności Marii Rogowskiej–Falskiej w organizacjach oświatowych (1898–1915), prowadzenie zakładu w Kijowie przy ul. Bogoutowskiej (w latach 1915–1918), działalność w schronisku dla chłopców przy ul. Krochmalnej w Warszawie (1918–1919), kierowanie zakładem opiekuńczo–wychowawczym Nasz Dom w Pruszkowie (1919–1928), praca w zakładzie im. Michaliny Mościckiej w Spale (1927), a także kierowanie zakładem opiekuńczo–wychowawczym Nasz Dom na Bielanach w Warszawie (1928–1944).

The subject of this doctoral dissertation is the life and educational work of Maria Rogowska–Falska, a Polish educator, social activist, and co-founder and long-term head of the childcare and educational institution Nasz Dom (Our Home). The primary aim of the dissertation is to present Maria Rogowska–Falska as an autonomous and self-aware educational activist. In previous historical studies, Rogowska–Falska has been portrayed predominantly as Janusz Korczak's collaborator, who adopted his already crystallized and clearly defined model of pedagogy. This study argues that Falska was an independent pedagogue who critically examined, adapted, and revised the pedagogical methods and educational practices proposed by Korczak. Furthermore, the dissertation draws attention to still understudied areas of Maryna Falska’s activity, including community-based initiatives, the open and socially engaged model of institutional childcare, and her involvement in broader movements of social and educational reform. The research was conducted using qualitative methodology, specifically critical source analysis (document analysis) and the biographical method. The dissertation consists of four chapters organized according to a combined chronological and problem-oriented structure. Chapter I contains an analysis of the social and political conditions that shaped the life and work of Maria Rogowska-Falska. The discussion focuses on the Kingdom of Poland and Warsaw from the second half of the nineteenth century through the First World War, the period of the Second Polish Republic, and Poland under Nazi occupation until the end of the Second World War. The chapter examines the situation in the Kingdom of Poland and Warsaw at the turn of the nineteenth and twentieth centuries, the Revolution of 1905 and its aftermath, the First World War, social conditions in the interwar period, the social context of Nasz Dom activity in the years 1928–1939, and the experience of the Second World War and Nazi occupation (1939–1945). Chapter II is devoted to the history of child welfare and childcare in the Kingdom of Poland at the turn of the nineteenth and twentieth centuries and in the Second Polish Republic. It discusses the origins and development of institutional care for children in the Kingdom of Poland until the end of the partitions, the educational situation in Polish territories at the close of the partition period and in the Second Polish Republic, as well as the development of special education during the interwar period. Chapter III focuses on the life and activity of Maria Rogowska–Falska. The material is organized chronologically and situated within both her immediate social milieu and a broader historical context. The chapter discusses her childhood and early youth (1877–1897), the early years of her adult life (1898–1906) and the beginnings of her educational and pedagogical engagement, the period of the breakdown within the Polish Socialist Party (PPS) and the shared experiences of Leon Falski and Maria Rogowska–Falska, her activity during the First World War and up to 1919, her role as co-founder and head of Nasz Dom in Pruszków and later in the Bielany district of Warsaw (1919–1939), as well as her activity during the Second World War. Chapter IV addresses issues related to the organizational foundations of Maria Rogowska–Falska’s educational activity and pedagogical thought, as well as her cooperation with Janusz Korczak. The chapter examines the origins of the institutions managed by Falska, the educational methods and forms of pedagogical practice she employed, and the communities associated with these institutions, including educators and pupils. It discusses her early involvement in educational organizations (1898–1915), the management of an institution in Kyiv on Bogoutowska Street (1915–1918), her activity in Warsaw (1918–1919), her leadership of Nasz Dom in Pruszków (1919–1928), her work at the childcare and educational institution in Spała (1927), and her directorship of Nasz Dom in the Bielany district of Warsaw (1928–1944).