Sytuacja prawna oskarżonego a granice dopuszczalnych metod przesłuchania w polskim i amerykańskim systemie prawnym

Niniejsza praca przedstawia problematykę sytuacji prawnej oskarżonego, ze szczególnym uwzględnieniem jego traktowania podczas przesłuchania. Celem pracy jest próba odnalezienia i opisania granic, jakie wyznaczają prawo i etyka w zakresie działań organów ścigania, a także analiza środków gwarancyjnych przysługujących oskarżonemu w trakcie procesu. W pracy omówiono podstawowe zasady gwarancyjne, takie jak domniemanie niewinności, prawo do obrony, prawo do milczenia, czy – budzące kontrowersje – prawo oskarżonego do składania fałszywych zeznań. Szczególną uwagę poświęcono przesłuchaniu jako czynności procesowej o dużej wadze dowodowej, która jednocześnie niesie ryzyko naruszenia praw jednostki. Przeanalizowano standardy przesłuchania wynikające z polskich regulacji, w tym zakazy stosowania groźby, przymusu czy środków wpływających na świadomość przesłuchiwanego. Podkreślono również znaczenie zasady humanitaryzmu jako podstawowej zasady wyznaczającej granice dopuszczalnych metod działania organów ścigania. Praca opisuje także kwestie praktyczne związane z czynnością przesłuchania, takie jak przygotowanie, sposób jego prowadzenia oraz rola i kompetencje osoby prowadzącej przesłuchanie. W pracy poruszono kwestię braku obowiązkowej rejestracji przesłuchań w Polsce i konsekwencje braku takiej regulacji z punktu widzenia rzetelności procesu. Szczególną uwagę poświecono kontrowersyjnym metodom przesłuchań, których użycie, choć niezakazane wprost przez polskiego ustawodawcę, budzi wątpliwości natury prawnej i etycznej. Do pogłębienia analizy dokonano porównania z systemem amerykańskim, w którym kwestie przesłuchań ukształtowane są głównie w oparciu o prawo precedensowe. Opisano popularne techniki przesłuchań skupiając się na najpopularniejszej z nich – Technice Reida. Omówiono wątpliwości w zakresie jej zgodności z zasadami prawa do obrony i do milczenia oraz wskazano podobieństwa i różnice w podejściu do pozycji oskarżonego w obu porządkach prawnych. Praca prowadzi do wniosku, że prawne i etyczne granice przesłuchań oskarżonych nie są jednoznaczne ani sztywnie wyznaczone. Z tego względu, mimo licznych gwarancji przewidzianych przez ustawodawców obu systemów prawnych, w praktyce wciąż dochodzi do przypadków naruszenia podstawowych gwarancji oskarżonego, które powinny stać na straży jego prawa do sprawiedliwego i rzetelnego procesu.

This dissertation presents the issue of the legal status of the defendant, with particular emphasis on their treatment during interrogation. Its aim is to identify and describe the legal and ethical limits of law enforcement activities, as well as to analyse the basic rights provided to the defendant during trial. The dissertation discusses fundamental principles such as the presumption of innocence, the right to defense, the right to remain silent, and – controversially – the defendant’s right to give false testimony. Special attention is given to interrogation as a procedural activity with significant evidentiary value yet carrying the risk of violating individual rights. The standards of interrogation based on Polish regulations are analysed, including prohibitions on the use of threats, coercion or measures affecting the consciousness of the person being questioned. The importance of the principle of humanity as a basic standard defining the limits of permissible law enforcement methods is also emphasized. Practical aspects related to the interrogation are described, including preparation, conduct, and the role and competences of the interrogator. The dissertation addresses the absence of a mandatory recording rule for Polish interrogations, along with the consequences of the lack of such regulation for trial fairness. Particular attention is paid to controversial interrogation methods, the use of which, although not directly prohibited by the Polish legislator, raises legal and ethical concerns. To deepen the analysis, a comparison is made with the American system, in which the interrogation practices are mainly shaped by case law. Popular interrogation techniques are described, focusing on the most popular of them - the Reid Technique. Doubts regarding its compliance with the rights to defense and to remain silent are examined, alongside a discussion of similarities and differences in how the defendant’s position is approached in both legal systems. The dissertation leads to the conclusion that the legal and ethical limits of defendant interrogations are vague and not strictly defined. For this reason, despite numerous rights provided by the legislators in both legal systems, violations of defendants’ fundamental rights still occur in practice, even though they are meant to guard their right to a fair trial.