Stosunek do ciała a nierówności społeczne. Analiza praktyk cielesnych klas ludowych w Polsce

Przedmiotem rozprawy jest stosunek do ciała w klasach ludowych w Polsce, rozumiany z jednej strony jako sposób, w jaki jednostki obchodzą się z ciałem, czyli praktyki, jakim je poddają, z drugiej — jako postrzeganie i klasyfikowanie wizerunków cielesnych, znaczenia im przypisywane i sposoby ich wartościowania. Zgodnie z teorią Pierre’a Bourdieu praktyki cielesne są w pracy traktowane jako zakorzenione w klasowych warunkach życia i pozostające w relacjach podrzędności i nadrzędności. Punkt odniesienia dla praktyk cielesnych klasy ludowej analizowanych w pracy stanowi więc hegemoniczna wizja pożądanych sposobów obchodzenia się z ciałem, bazująca na koncepcji ciała jako plastycznego projektu, będącego odzwierciedleniem refleksyjnie konstruowanego „ja”, i wpisująca się w wartości nowej klasy średniej. Celem analizy relacji między ludowymi praktykami cielesnymi a praktykami uznawanymi za domyślne w hegemonicznym dyskursie jest odpowiedź na pytanie badawcze o możliwość autonomii klasy ludowej. W badaniach jakościowych stanowiących podstawę empiryczną pracy klasa ludowa obejmuje osoby z wykształceniem podstawowym, zawodowym, technicznym i średnim, zatrudnione jako wykwalifikowani i niewykwalifikowani pracownicy fizyczni, pracownicy sektora usług wykonujący prace proste niewymagające specyficznych kwalifikacji. Rozprawa rozpoczyna się od rozdziału wprowadzającego, a jej dalsza część podzielona jest na trzy części, po dwa rozdziały każda. Część pierwsza to próba rekonstrukcji, w jaki sposób funkcjonuje ciało we współczesnym przekazie kulturowym głównego nurtu; część druga poświęcona jest analizie praktyk cielesnych klas ludowych; część trzecia to odpowiedź na pytanie o stosunek klasy ludowej do dominującego przekazu na temat cielesności. Przeprowadzone badania zdają sprawę ze znaczenia wymiaru cielesnego w podtrzymywaniu porządku klasowego i uzasadnianiu nierówności. Analizy potwierdzają, że normy klasy średniej dotyczące praktyk cielesnych są traktowane jako coś oczywistego, a stopień niedoskonałości wobec nich wyznacza i legitymizuje miejsce jednostki w strukturze społecznej. Sposób przedstawiania klas ludowych w dominującym przekazie pozbawia zaś godności, toteż główną strategią walki o szacowność stają się próby zaznaczenia dystansu wobec ludzi podobnych do siebie. Choć pole praktyk cielesnych bywa przestrzenią prób oporu klasy ludowej wobec kultury indywidualizmu, bazującej na takich wartościach klasy średniej jak samodyscyplina i dążenie do samorealizacji, przeprowadzone badania pokazują, że autonomiczne kody związane z ciałem są w klasie ludowej bardzo ograniczone. Znaczącą przeszkodą w artykułowaniu autonomicznej wizji obchodzenia się z ciałem i podważaniu obowiązującego porządku jest słabnięcie instytucji wytwarzających wspólną kulturę klasy ludowej i tworzących materialne warunki dla aktualizacji jej dyspozycji. W świetle przeprowadzonych analiz sposób traktowania ciała przez klasy ludowe charakteryzuje nieustanne napięcie: z jednej strony, bezkrytyczna akceptacja reguł narzucanych przez klasę średnią wiązałaby się z konfrontacją z własną deprywacją ekonomiczną i oznaczałaby przyznanie słuszności formułowanym w hegemonicznym przekazie ocenom klasy ludowej. Z drugiej natomiast – całkowite odrzucenie średnioklasowych klasyfikacji, przy jednoczesnym braku kapitału symbolicznego niezbędnego do narzucenia własnych, odbierałoby wytrenowane możliwości odróżniania się od tych, którzy w społeczeństwie opartym na nierównościach stanowią „tło” do pokazania, że nie jest się najniżej.