Pamięć w rzeczach - rzecz w pamięci. Technologia produkcji naczyń ceramicznych w rejonie Starej Dongoli, od końca XVII wieku po współczesność

Analiza technologiczna naczyń ceramicznych ze Starej Dongoli Niniejsza praca poświęcona jest analizie technologicznej naczyń ceramicznych ze Starej Dongoli, koncentrując się na relacjach między pamięcią ludzi a pamięcią materii oraz na roli technologii w procesie wytwarzania ceramiki. Autor podkreśla, że rozumienie zmienności technologicznej wyłącznie przez pryzmat funkcjonalny prowadzi do zubożenia interpretacji materiału archeologicznego. Proponuje natomiast zastosowanie podejścia, które uwzględnia społeczny kontekst wytwarzania naczyń oraz transfer wiedzy technicznej w ramach wspólnot praktyk. Praca bazuje na modelu sekwencji operacyjnych (chaîne opératoire), który umożliwia rekonstrukcję procesu produkcji naczyń. W badaniach zastosowano innowacyjne metody, takie jak mezoskopowa analiza płytek grubych oraz analiza traseologiczna powierzchni naczyń, wspierane danymi etnograficznymi z lokalnych pracowni garncarskich. Pozwoliło to na uchwycenie zarówno jakościowych, jak i ilościowych aspektów procesu wytwarzania, a także na zrozumienie roli pamięci technologicznej przekazywanej przez przedmioty i towarzyszące im praktyki. Autor wykazuje, że pamięć o rozwiązaniach technologicznych jest przechowywana zarówno w materialnych nośnikach (naczyniach i ich fragmentach, przestrzeniach pracy), jak i w praktykach związanych z produkcja garncarską. Analiza materiału wykazała ewolucyjny charakter zmian technologicznych, wynikających z dynamiki relacji społecznych, transferu wiedzy i negocjowania znaczeń w ramach wspólnot praktyk. Zwrócono uwagę na zjawisko heterogeniczności technologicznej – swoistej różnorodności technik i materiałów stosowanych w obrębie jednego naczynia – oraz na plastyczność wykorzystywanych narzędzi, których forma i funkcja często wynikają z kooptacji dostępnych przedmiotów. Wyniki badań pozwoliły na rekonstrukcję procesów technologicznych, wskazując m.in. na złożoność technik łączenia elementów naczyń, specjalizację określonych fabriców oraz zależność niektórych parametrów technologicznych od wielkości i funkcji naczynia. Zastosowane metody umożliwiły również porównanie współczesnych praktyk garncarskich i przekazów historycznych oraz wykazanie, że archeologia, poprzez analizę technologii, może przywracać częściowo utraconą wiedzę o dawnych procesach wytwórczych. Podsumowując, praca podkreśla znaczenie interdyscyplinarnego podejścia do analizy ceramiki, łączącego metody archeologiczne, etnograficzne i laboratoryjne. Zwraca uwagę na rolę pamięci w rzeczach i jej wpływ na ciągłość oraz zmienność tradycji technologicznych. Opracowane metody badawcze i uzyskane wyniki stanowią solidną podstawę do dalszych badań nad powiązaniami technologicznymi i społecznymi w produkcji ceramiki, a także przyczyniają się do rozwoju nowoczesnych badań ceramologicznych.

Memory in matter – matter of memory. The technology of ceramic vessel production in the Old Dongola region from the late 17th century CE to the present day. This study is dedicated to the technological analysis of ceramic vessels from Old Dongola, focusing on the relationship between human memory and material memory, as well as the role of technology in the process of pottery production. The author emphasizes that interpreting technological variability solely through a functionalist lens leads to an impoverished understanding of the archaeological material. Instead, the study proposes an approach that considers the social context of vessel production and the transmission of technical knowledge within communities of practice. The research is based on the chaîne opératoire model, which enables the reconstruction of the pottery production process. Innovative methods were employed, including mesoscale analysis of thick sections and traceological analysis of vessel surfaces, supported by ethnographic data from local pottery workshops. This allowed for capturing both qualitative and quantitative aspects of the production process, as well as for understanding the role of technological memory transmitted through objects and associated practices. The author demonstrates that memory of technological solutions is preserved both in material carriers (vessels and their fragments, workspaces) and in the practices related to pottery production. The analysis reveals an evolutionary nature of technological change, driven by the dynamics of social relationships, knowledge transfer, and the negotiation of meaning within communities of practice. Particular attention is given to the phenomenon of technological heterogeneity—a distinct diversity of techniques and materials used within a single vessel—and to the plasticity of tools, whose form and function often result from the co-option of available objects. The research findings enabled the reconstruction of technological processes, highlighting, among other things, the complexity of joining elements procedures, the specialization of specific fabrics, and the dependence of certain technological parameters on the size and function of the vessel. The methods used also allowed for a comparison between contemporary pottery practices and historical accounts, demonstrating that archaeology, through technological analysis, can help recover partially lost knowledge of past manufacturing processes. In conclusion, the study underscores the importance of an interdisciplinary approach to ceramic analysis, integrating archaeological, ethnographic, and laboratory methods. It draws attention to the role of memory embedded in objects and its impact on both the continuity and variability of technological traditions. The developed research methods and obtained results provide a solid foundation for further investigations into the technological and social dimensions of pottery production and contribute to the advancement of modern ceramic studies.