Brno i jego architektura wobec przemian narodowych i cywilizacyjnych w XIX wieku i pierwszym dziesięcioleciu wieku XX

Praca poświęcona jest przemianom architektury Brna w XIX wieku i pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu przemian narodowych, społecznych i cywilizacyjnych na kształt przestrzeni miejskiej. Głównym problemem badawczym było ustalenie, w jaki sposób przemiany zachodzące w życiu miasta znalazły odzwierciedlenie w jego architekturze oraz czy architektura Brna może być traktowana jako świadectwo rywalizacji czeskiej i niemieckiej społeczności oraz procesów modernizacyjnych. Szczególną uwagę poświęcono związkom architektury z kształtowaniem tożsamości narodowej oraz wpływowi architektów wykształconych w szkole Otto Wagnera. Badania oparto na analizie polskiej i czeskiej literatury przedmiotu dotyczącej historii Brna, architektury czeskiej i czechosłowackiej oraz sztuki secesyjnej, a także materiałów dostępnych w zasobach internetowych, w tym publikacji instytucji naukowych i muzealnych. Uzupełnieniem analizy była obserwacja terenowa przeprowadzona podczas pobytu autorki w Brnie. Pierwszy rozdział przedstawia rozwój Brna w XIX wieku i pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, uwzględniając uwarunkowania narodowe, polityczne i gospodarcze. Wykazano, że rozwój gospodarczy i wzrost liczby ludności wymuszały modernizację miasta, jednak proces ten przebiegał w warunkach narastającego konfliktu czesko-niemieckiego. Do zakończenia I wojny światowej magistrat pozostawał pod kontrolą niemieckiej burżuazji, co ograniczało możliwości czeskiej społeczności w zakresie wpływania na rozwój miasta. Przekształcenia centrum Brna przedstawiono jako rezultat modernizacji i układu sił politycznych. Drugi rozdział poświęcono narodowej symbolice w architekturze Brna. Analizie poddano architekturę czeskich instytucji oraz działalność środowiska artystycznego. Wykazano, że czeskich realizacji służących manifestowaniu tożsamości narodowej było stosunkowo niewiele, a wiele z nich powstawało dzięki działalności stowarzyszeń i prywatnych fundatorów. Analiza planów budowy czeskiego teatru pokazała trudności w tworzeniu własnych reprezentacyjnych instytucji oraz znaczenie konfliktów wewnątrz czeskiego środowiska artystycznego. Trzeci rozdział koncentruje się na związku przemian cywilizacyjnych i stylu życia z rozwojem architektury oraz na twórczości architektów związanych ze szkołą Otto Wagnera. Analiza ich realizacji pokazuje, że secesja brneńska łączyła nowe rozwiązania konstrukcyjne i funkcjonalne z wpływami secesji wiedeńskiej i angielskiej, wpisując się tym samym w szerszy, międzynarodowy nurt architektoniczny. Twórczość analizowanych architektów nie odwoływała się bezpośrednio do czeskiej tożsamości narodowej. Secesja nie stała się dominującym stylem architektury Brna, lecz stanowiła istotny etap odchodzenia od historyzmu i kształtowania się architektury nowoczesnej. Przeprowadzona analiza pozwala stwierdzić, że architektura Brna nie była wyłącznie rezultatem przemian stylistycznych i technicznych, lecz odzwierciedlała również szersze procesy polityczne, społeczne, narodowe i cywilizacyjne zachodzące na przełomie XIX i XX wieku. Sytuacja polityczna i narodowościowa wpływała na możliwości rozwoju czeskich instytucji i związanej z nimi architektury, natomiast rozwój secesji ukazuje znaczenie międzynarodowych wpływów w kształtowaniu nowoczesnego oblicza miasta.

The thesis focuses on the transformations of Brno’s architecture in the nineteenth century and the first decades of the twentieth century, with particular emphasis on the impact of national, social, and civilizational changes on the shape of the urban space. The main research question was how the transformations taking place in the life of the city were reflected in its architecture and whether Brno’s architecture can be regarded as evidence of the rivalry between the Czech and German communities and of the processes of modernization. Particular attention was paid to the relationship between architecture and the formation of national identity, as well as to the influence of architects educated at Otto Wagner’s school. The research was based on an analysis of Polish and Czech literature on the history of Brno, Czech and Czechoslovak architecture, and Secession, as well as materials available online, including publications by academic and museum institutions. The analysis was supplemented by field research conducted during the author’s stay in Brno. The first chapter presents the development of Brno in the nineteenth century and the first decades of the twentieth century, taking into account national, political, and economic conditions. It demonstrates that economic development and population growth necessitated the modernization of the city; however, this process took place amid an increasingly intense Czech-German conflict. Until the end of the First World War, the municipal government remained under the control of the German bourgeoisie, which limited the Czech community’s ability to influence the development of the city. The transformations of Brno’s city centre are presented as a result of both modernization and the prevailing balance of political power. The second chapter is devoted to national symbolism in Brno’s architecture. It examines the architecture of Czech institutions and the activities of the artistic community. The analysis demonstrates that relatively few Czech architectural projects were intended to manifest national identity, and many of them were realized through the efforts of associations and private benefactors. An analysis of the plans for the construction of a Czech theatre revealed the difficulties involved in establishing independent representative institutions, as well as the significance of internal conflicts within the Czech artistic community. The third chapter focuses on the relationship between civilizational changes, lifestyle, and the development of architecture, as well as on the work of architects associated with Otto Wagner’s school. An analysis of their buildings demonstrates that Brno Secession combined new structural and functional solutions with influences from Viennese and English Art Nouveau, thus forming part of a broader international architectural movement. The work of the architects examined did not directly refer to Czech national identity. Art Nouveau did not become the dominant architectural style in Brno, but it represented an important stage in the departure from Historicism and the development of modern architecture. The analysis makes it possible to conclude that the architecture of Brno was not merely the result of stylistic and technological transformations, but also reflected broader political, social, national, and civilizational processes taking place at the turn of the nineteenth and twentieth centuries. The political and national situation influenced the possibilities for the development of Czech institutions and the architecture associated with them, while the development of Art Nouveau demonstrates the importance of international influences in shaping the modern character of the city.