Corporate religious freedom: Transatlantic lessons for the European Court of Human Rights

Niniejsza rozprawa podejmuje zagadnienie korporacyjnej wolności religijnej (corporate religious freedom), czyli problematykę korzystania z tej wolności i poszukiwania jej ochrony – w przypadku jej naruszenia – przez działające for-profit osoby prawne, takie jak spółki akcyjne czy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Dyskusja nad korporacyjną wolnością religijną została zapoczątkowana w 2014 r., kiedy Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych wydał przełomowy wyrok w sprawie Burwell przeciwko Hobby Lobby Stores, Inc. W powyższej sprawie, zainicjowanej przez trzy prywatne spółki for profit, w tym Hobby Lobby Stores, Inc., Sąd uznał, że powodom przysługuje zwolnienie z ustawowego obowiązku uwzględniania w pakietach świadczeń zdrowotnych finansowania antykoncepcji, przewidzianego przez ustawę Affordable Care Act (znaną powszechnie jako Obamacare). Zwolnienie to było wcześniej zastrzeżone wyłącznie dla kościołów i powiązanych z nimi organizacji non-profit. Rozprawa ma dwa główne cele. Pierwszym jest dokonanie systematycznej konceptualizacji korporacyjnej wolności religijnej. Choć idea ta była szeroko dyskutowana w literaturze, głównie amerykańskiej, dotychczas nie zaprezentowano spójnego teoretycznego ujęcia korporacyjnej wolności religijnej, które obejmowałby orzecznicze i teoretyczne podstawy tej koncepcji, wyróżniło jej cechy szczególne, rozważyło argumenty „za” i „przeciw” oraz umiejscowiło ją w ramach dyskusji na gruncie prawa wyznaniowego (law and religion), teorii i filozofii prawa oraz w orzecznictwie. Drugim celem rozprawy jest zaproponowanie schematu rozstrzygania tego rodzaju spraw przez Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz), który mógłby zostać wykorzystany, kiedy sprawa z zakresu korporacyjnej wolności religijnej zostanie mu przedstawiona do rozstrzygnięcia. Opracowany na podstawie wniosków wyciągniętych ze wspomnianej analizy konceptualnej model ma zapewnić, że ewentualne sprawy tego typu będą rozpoznawane przez ETPCz w sposób wolny od błędów popełnionych przez Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych, przy zachowaniu zgodności z wymogami proceduralnymi oraz dotychczasowym orzecznictwem ETPCz na tle art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC). Potrzeba rozważenia, w jaki sposób ETPCz mógłby rozstrzygać sprawy związane z korporacyjną wolnością religijną, wynika z dwóch głównych powodów. Po pierwsze, przeprowadzona w rozprawie analiza teoretyczna prowadzi do wniosku, że z czysto teoretycznego punktu widzenia sama idea korporacyjnej wolności religijnej nie jest nierozerwalnie związana z kontekstem prawnym USA i może zostać przeszczepiona również w innych systemach prawnych. Po drugie, we współczesnym, zglobalizowanym świecie koncepcje prawne często swobodnie migrują pomiędzy jurysdykcjami – czasem spontanicznie, w wyniku wymiany akademickiej czy dialogu sędziowskiego, a czasem poprzez działania wyspecjalizowanych grup prawniczych. Nowe idee w zakresie wolności religijnej, które powstają w Stanach Zjednoczonych, mogą szczególnie łatwo przeniknąć do Strasburga – zarówno celowo, jak i mimowolnie. Z tego względu przewidywanie wyzwań, jakie korporacyjna wolność religijna może stworzyć dla systemu ochrony wolności religijnej w ramach EKPC, oraz zaproponowanie odpowiednich środków ich rozwiązywania wymaga stworzenia spójnego modelu rozstrzygania spraw z zakresu korporacyjnej wolności religijnej. Główną tezą rozprawy jest twierdzenie, że korporacyjna wolność religijna – wbrew dominującym poglądom w literaturze – nie musi być traktowana jako idea z natury szkodliwa czy też wyłącznie jako narzędzie do realizowania celów politycznych bądź kulturowych. Choć orzecznictwo Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych pokazuje, że roszczenia te mogą być wykorzystywane w ramach wojen kulturowych, to podatność ta wynika raczej ze sposobu ich rozpoznawania, niż z samej idei rozszerzenia wolności religijnej na spółki komercyjne. Rozprawa dowodzi, że korporacyjna wolność religijna może zostać zaadoptowana w taki sposób, który umożliwi spółkom for-profit korzystanie z wolności religijnej bez nakładania nieproporcjonalnych obciążeń lub naruszania praw osób trzecich, o ile spełnione zostaną warunki określone w zaproponowanym modelu orzekania. Rozprawa składa się z pięciu rozdziałów. Rozdział pierwszy zawiera analizę orzecznictwa ETPCz dotyczącego kolektywnego wymiaru wolności religijnej w celu zbadania warunków, na jakich Trybunał rozszerzył ochronę wolności religijnej z jednostek na wyznaniowe osoby prawne, oraz ustalenia, czy któreś tych warunków z góry wykluczają przyjęcie koncepcji korporacyjnej wolności religijnej przez ETPCz. Rozdział drugi poświęcony jest analizie koncepcji korporacyjnej wolności religijnej w postaci, w jakiej powstała ona w orzecznictwie Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, w szczególności na kanwie wyroków w dwóch przełomowych sprawach: Burwell przeciwko Hobby Lobby Stores, Inc. oraz 303 Creative LLC przeciwko Elenis. W rozdziale trzecim dyskusji zostały poddane obecne w literaturze odpowiedzi teoretyczne na wyzwania związane z korporacyjną wolnością religijną, zidentyfikowane na podstawie orzecznictwa Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. W powyższym rozdziale zaprezentowano również wstępny model rozstrzygania spraw z zakresu korporacyjnej wolności religijnej, oparty m.in. na elementach teorii grup Dwighta Newmana. Czwarty rozdział obejmuje analizę argumentów „za” korporacyjną wolnością religijną i „przeciw” niej, a także odrywa debatę na temat korporacyjnej wolności religijnej od kontekstu amerykańskiego przez włączenie do niej szerszej perspektyw prawnej, filozoficznej i politologicznej, czyniąc ją bardziej relewantną z punktu widzenia Strasburga. Ostatni rozdział poświęcony jest dalszemu udoskonaleniu zaproponowanego schematu orzeczniczego, jego dostosowaniu do specyfiki instytucjonalnej ETPCz oraz zapewnieniu jego zgodności z dotychczasowym orzecznictwem dotyczącym art. 9 EKPC. Uwzględniono w nim również alternatywne i pośrednie ścieżki, którymi idea korporacyjnej wolności religijnej mogłaby przeniknąć do orzecznictwa Trybunału, podkreślono przy tym potrzebę wyposażenia ETPCz w spójną metodologię pozwalającą uniknąć błędów podejścia amerykańskiego, a zarazem zapewniającą jasność i spójność rozstrzygnięć. Metodologia rozprawy wykorzystuje podejście conceptual jurisprudence do analizy orzecznictwa. Konceptualna analiza prawa została przyjęta jako główna rama metodologiczna, ponieważ rozprawa bada p o j ę c i e korporacyjnej wolności religijnej, dążąc do wyjaśnienia jego znaczenia przez odniesienie go do bardziej ugruntowanych koncepcji, takich jak kolektywna wolność religijna, oraz analizę jego uzasadnienia moralnego. Wymaga to odpowiedzi na pytania takie jak: dlaczego pojęcie to powstało, jakim celom służy i jakie problemy ma rozwiązywać. Analiza orzecznictwa koncentruje się na judykaturze Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Krytyczne omówienie orzecznictwa Sądu Najwyższego jest kluczowe, gdyż to właśnie w nim ukształtowało się pojęcie korporacyjnej wolności religijnej. Konieczne jest zbadanie zarówno najważniejszych wyroków dotyczących korporacyjnej wolności religijnej, jak i ich relewantnych poprzedników. Szerszy przegląd orzecznictwa pozwala zrozumieć genezę i rozwój korporacyjnej wolności religijnej, a także kontekst prawny i społeczny, w którym się pojawiła, co wzbogaca analizę konceptualną. Analiza orzecznictwa ETPCz pełni odmienną funkcję. Służy ona wyznaczeniu warunków brzegowych dla rozstrzygania potencjalnych spraw dotyczących korporacyjnej wolności religijnej oraz dostosowaniu zaproponowanego modelu orzeczniczego do funkcjonowania w ramach systemu konwencyjnego. Ponieważ Trybunał nie rozstrzygał dotąd sprawy porównywalnej z tymi, które zapadły w Stanach Zjednoczonych, konieczne jest szersze uwzględnienie jego dorobku. Sprawa Lee przeciwko Zjednoczonemu Królestwu – dotycząca odmowy przez spółkę Ashers Baking Company Ltd wykonania tortu ze sloganem Support Gay Marriage z powodu przekonań religijnych – mogła stanowić taką okazję, jednak skarga została uznana za niedopuszczalną, bez merytorycznego rozpoznania. W konsekwencji niezbędne jest odwołanie się do relewantnie podobnego orzecznictwa w celu wyznaczenia wspomnianych warunków brzegowych dla ewentualnego przeniesienia korporacyjnej wolności religijnej na grunt Konwencji. Rozprawa uwzględnia stan prawny, orzecznictwo i piśmiennictwo na dzień 1 września 2025 r.

This thesis examines the concept of corporate religious freedom, focusing on whether for-profit entities with independent legal personality – such as commercial corporations or limited liability companies – may exercise religious freedom and seek legal protection when that freedom is allegedly infringed. The debate on corporate religious freedom emerged in 2014, when the United States Supreme Court delivered its landmark judgment in Burwell v. Hobby Lobby Stores, Inc. The case involved claims brought by three closely held for-profit corporations, including Hobby Lobby Stores, Inc. In its decision, the Court held that the plaintiff corporations were entitled to an exemption, originally reserved for churches and their non-profit affiliates, from the statutory obligation to include contraceptive coverage within the healthcare plans that qualifying employers were required to provide to their employees under Affordable Care Act, commonly known as Obamacare. The thesis has two aims. The first one is to provide a coherent conceptualisation of corporate religious freedom. While the idea has been widely debated, especially in the United States, the literature has not yet advanced a systematic account that maps its jurisprudential and theoretical foundations, identify its distinctive features, weighs arguments for and against recognition, and positions it within established debates in law and religion, legal theory, and case law. The second aim of the thesis is to propose an adjudicative framework for the European Court of Human Rights (ECtHR) to employ in potential future cases concerning corporate religious freedom, building on the preceding conceptual analysis. The framework is intended to ensure that, should such claims reach the Strasbourg Court, the shortcomings of U.S. jurisprudence are avoided while safeguarding the Court’s own procedural and substantive approach under Article 9. The need for consideration how the ECtHR might respond to corporate religious freedom claims stems from two major reasons. First, the conceptual analysis demonstrated that from a purely theoretical perspective corporate religious freedom is not inherently confined to the U.S. legal context and can be applied elsewhere. Second, in today’s interconnected legal environment, concepts frequently migrate across jurisdictions, whether through academic and judicial dialogue or, at times, through deliberate efforts by specialised advocacy groups. Developments in U.S. law and religion are particularly likely to exert influence on Strasbourg, whether consciously or inadvertently. Thus, anticipating the challenges that corporate religious freedom may bring to the religious freedom protection system of the European Convention of Human Rights (ECHR) and the means to address them, it is necessary to construct an adjudicative framework that will help avoid the difficulties seen in the United States. The central argument of the thesis is that corporate religious freedom, contrary to prevailing views in the literature, need not be viewed as inherently harmful or as merely a vehicle for advancing political or cultural agendas. While the jurisprudence of the U.S. Supreme Court demonstrates how such claims may be instrumentalised in culture wars, this vulnerability arises less from the very idea of extending religious freedom to for-profit corporations than from the manner in which such claims have been adjudicated. The thesis contends that corporate religious freedom can be recognised in a way that permits corporations to exercise religious rights without imposing disproportionate burdens or infringing upon the rights of others, provided it satisfies the requirements set out in the developed adjudicative framework. The thesis is structured into five chapters. The first one is devoted to the analysis of the Strasbourg’s Court jurisprudence on collective religious freedom, identifying the conditions under which the Court has extended protection from individuals to religious legal persons, and considers whether these grounds preclude the potential transplantation of corporate religious freedom into the Strasbourg context. The second chapter examines the concept of corporate religious freedom as it has emerged in the jurisprudence of the U.S. Supreme Court, focusing on two landmark cases: Burwell v. Hobby Lobby Stores, Inc. and 303 Creative LLC v. Elenis. The third chapter explores the theoretical responses to the challenges posed by the corporate religious freedom, as identified through the analysis of Supreme Court jurisprudence in the preceding chapter. It develops an original response in the form of a preliminary adjudicative framework, incorporating insights from Dwight Newman’s theory of group rights. Chapter four evaluates arguments for and against recognising corporate religious freedom. It also situates the debate beyond the American context, presenting arguments in terms meaningful to the Strasbourg Court, while integrating legal, philosophical, and political science perspectives to provide a comprehensive account of the issue. The final chapter presents a revised adjudicative framework, adjusted in light of the identified benefits and risks associated with the corporate religious freedom, and tailored to the institutional requirements of the ECtHR and its Article 9 jurisprudence. It also considers alternative, indirect avenues through which corporate religious freedom might enter Strasbourg case law, underscoring the importance of equipping the Court with a structured methodology that avoids the shortcomings of the U.S. approach while ensuring clarity and consistency of the decisions. The methodology of this thesis combines conceptual jurisprudence with case law analysis. Conceptual jurisprudence is adopted as a principal methodological framework because the thesis investigates the notion of corporate religious freedom, seeking to clarify its meaning by situating it in relation to more established concepts, such as collective religious freedom, and by examining its moral justification. This entails addressing questions such as why the concept emerged, what purposes it serves, and which problems it is intended to resolve. The case law review centres primarily on the jurisprudence of the U.S. Supreme Court and the European Court of Human Rights. Examination of the former is essential: since corporate religious freedom first emerged in the case law of the U.S. Supreme Court, it is necessary to consider both the key corporate religious freedom decisions and their relevant jurisprudential predecessors. A broader study of the Supreme Court’s jurisprudence provides insight into the origins and development of the notion of corporate religious freedom, as well as the legal and social context in which it arose, thereby enriching the conceptual analysis. The review of the ECtHR serves a different function. It establishes the boundary conditions for potential Strasbourg cases and informs the construction of an adjudicative framework suitable for application under the Convention system. Because the Court has not yet decided a corporate religious freedom case comparable to those before the U.S. Supreme Court, a wider examination of its jurisprudence is required. While Lee v. the United Kingdom – concerning Ashers Baking Company Ltd’s refusal, on religious grounds, to produce a cake bearing the slogan Support Gay Marriage – might have provided such an opportunity, the application was declared inadmissible without being reviewed on its merits. Accordingly, examination of relevantly similar case law is required to establish the mentioned boundary conditions for any prospective transplantation of corporate religious freedom in the Convention system. This study takes into account legal developments, case law, and academic literature as at 1 September 2025.