Przestępstwo i wykroczenie kradzieży w polskim prawie karnym

Karygodność kradzieży jest głęboko zakorzeniona (ugruntowana) w świadomości prawnej społeczeństwa. Czyn ten stanowi najczęstszą i najdawniejszą formę zamachu na mienie. Do wyboru tematu niniejszej pracy doktorskiej autora skłonił fakt, że w Polsce nie ukazała się dotychczas żadna monografia na temat kradzieży, a treść i zakres znamion tego typu czynu zabronionego wyznacza w znacznej mierze prawo cywilne i m.in. z tego powodu budzą one spory w piśmiennictwie karnistycznym. Aprobując derywacyjną koncepcję wykładni przeprowadzano wykładnię systemową i funkcjonalną, nawet jeżeli wykładnia językowa nie budziła wątpliwości. Wykładnia systemowa budziła często kontrowersje związane z klauzulą „odpowiedniego stosowania”, np. czy istnieje typ kwalifikowany „kradzieży energii” (art. 294 § 1 w zw. z art. 278 § 5 k.k. w zw. z art. 278 § 1 k.k.) W procesie interpretacyjnym uwzględniano zasadę racjonalności ustawodawcy, ale nie traktowano jej jako bezwzględnej, lecz jedynie jako postulat, analogicznie jak zakaz używania synonimów w aktach prawnych. Przy wykładni zwracano uwagę na względy gwarancyjne. Ustalając treść znamion typu czynu zabronionego odwoływano się do języka powszechnego. Uwzględniano jednak fakt, że niektóre znamiona mają techniczno-prawne znaczenie, które może odbiegać od przyjętego w języku ogólnym (np. włamanie). W rozdziale 1 została przedstawiona różnica pomiędzy przedmiotem wykonawczym kradzieży stypizowanej w przepisie art. 278 § 1 k.k. a przedmiotem ochrony tego przepisu. Przedmiotem wykonawczym kradzieży jest cudza rzecz ruchoma. Przedmiotem ochrony przepisu art. 278 § 1 k.k. jest posiadanie rozumiane szerzej niż w prawie cywilnym, włącznie z dzierżeniem, własność, ograniczone prawa rzeczowe i obligacyjne do cudzej rzeczy ruchomej. Wydaje się, że prawa obligacyjne chronione są wyłącznie, gdy zakładają władanie rzeczą. Większość praw obligacyjnych mających za przedmiot rzecz ruchomą, związana jest z jej posiadaniem przez uprawnionego. Przepis art. 278 § 1 k.k., wbrew powszechnej opinii, nie chroni tylko praw mających za przedmiot rzecz oznaczoną co do tożsamości i jej posiadania, lecz kryminalizuje również wyrządzenie szkody finansowej w przypadku kradzieży gotówki z bankomatu lub zdeponowanych na koncie. Sprawca nie kradnie wtedy rzeczy oznaczonej co do tożsamości, której właścicielem jest pokrzywdzony (posiadacz konta).
Rozdział 2 stanowi wprowadzenie do rozdziału 3 i opisuje tematykę kradzieży w przedwojennych projektach kodeksu karnego. Rozdział 3 stanowi analizę strony przedmiotowej kradzieży stypizowanej w przepisie art. 278 § 1 k.k. Scharakteryzowano w nim znamię statyczne „cudza rzecz ruchoma” oraz znamię dynamiczne „bezprawny zabór”. W rozdziale 4 przedstawiono analizę strony podmiotowej (cel przywłaszczenia) na tle przestępstw kierunkowych. W rozdziale 5 opisano metody stratyfikacji przestępstw przeciwko mieniu oraz zaprezentowano krytyczne uwagi na temat kontrawencjonalizacji kradzieży. W rozdziale 6 została przedstawiona instytucja czynnego żalu (art. 295 k.k.) Rozdział 7 stanowi analizę znamion przestępstwa bezprawnego uzyskania programu komputerowego w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (art. 278 § 2 k.k.). Scharakteryzowano w nim znamię „uzyskuję” i „korzyść majątkowa”, a także opisano cechy programu komputerowego. Przedstawiono także kontrowersje związane z przedmiotem ochrony omawianego przepisu, tj. czy chroni on prawa rzeczowe i posiadanie nośnika z programem komputerowym, czy też prawa autorskie do programu komputerowego jako dobra niematerialnego. Wskazano także na krzyżowanie się zakresów przepisu art. 278 § 2 k.k. z przepisami art. 117 prawa autorskiego, które typizują czyny zabronione oraz zbytnią represyjność przestępstwa stypizowanego w przepisie art. 278 § 2 k.k. W rozdziale 8 opisano znamiona przestępstwa „kradzieży” energii, które zostało wyodrębnione ze względu na zmianę przedmiotu wykonawczego kradzieży. W kodeksie karnym z 1969 r. było nim „cudze mienie ruchome”. W kodeksie karnym z 1997 r. przedmiotem czynności wykonawczej kradzieży jest „cudza rzecz ruchoma”. Rozdział 9 przedstawia przestępstwo kradzieży karty uprawniającej do podjęcia pieniędzy z automatu bankowego (art. 278 § 5 k.k.). Przedmiotem wykonawczym tego typu czynu zabronionego jest karta uprawniająca wyłącznie do podjęcia pieniędzy z automatu bankowego, gdyż karta płatnicza stanowi „rzecz ruchomą” w rozumieniu art. 115 § 9 k.k. i jest przedmiotem wykonawczym kradzieży stypizowanej w art. 278 § 1 k.k. Kradzież stypizowana w przepisie art. 278 § 5 k.k. nie została poddana kontrawencjonalizacji, co w związku z praktyczną obiektywizacją odpowiedzialności za kradzież rodzi fatalne skutki praktyczne. Według autora niniejszej pracy, ten typ czynu zabronionego powinien zostać zlikwidowany. Przestępstwo to jest klasycznym przykładem karalności na przedpolu czynu zabronionego. Wydaje się, że stopień zagrożenia dla dobra prawnego jest w tym wypadku na tyle minimalny, że kryminalizacja nie jest uzasadniona i sprzeczna z zasadą proporcjonalności. Zagrożenie dla dobra prawnego (pieniędzy zdeponowanych na koncie) wystąpi tylko w sytuacji poznania przez sprawcę numeru PIN, gdyż w przeciwnym razie usiłowanie wypłaty pieniędzy za bankomatu należy traktować jako usiłowanie nieudolne. W rozdziale 10 opisano instytucję wypadku mniejszej wagi (art. 278 § 3 k.k.). Przedstawiono przesłanki i skutki przyjęcia kwalifikacji z przepisu art. 278 § 3 k.k. Wskazano także na sporny charakter prawny tej konstrukcji. Według części doktryny przepis ten stanowi typ uprzywilejowany przestępstwa. Natomiast inni autorzy uważają go za okoliczność wymiaru kary. W literaturze dominuje stanowisko, zgodnie z którym, jest to typ uprzywilejowany przestępstwa. Należy wtedy przyjąć, że o jego przyjęciu nie mogą decydować okoliczności leżące poza płaszczyzną przestępstwa a wpływające na wymiar kary (teoria przedmiotowo-podmiotowa). Natomiast, jeżeli traktować go jako instytucję wymiaru kary, to nie ma przeszkód, aby okoliczności uzasadniające jego przyjęcie były sumą okoliczności związanych z czynem i dyrektyw wymiaru kary (art. 53 k.k.), co oznacza przyjęcie teorii kompleksowej. Autor niniejszej pracy stoi na stanowisku, że przepis art. 278 § 3 k.k. nie posiada zmamienia uprzywilejowującego, którego sprawca ma być świadomy. W przepisie art. 278 § 3 k.k., zamiast opisu znamienia uprzywilejowującego występuje element o charakterze aksjologicznym. Jest to więc klasyczna klauzula generalna, albowiem odwołuje się do oceny społecznej czynu. Według autora niniejszej pracy, przepis art. 278 § 3 k.k. powinien zostać uchylony, gdyż nie ma on właściwie żadnego znaczenia praktycznego i jest tworem o słabym ugruntowaniu w dogmatyce. Zakres uznania sędziowskiego przy wymiarze kary za czyny stypizowane w przepisie art. 278 § 1, 2 i 5 k.k. jest na tyle duży, że nie ma potrzeby jego ustawowej modyfikacji. W rozdziale 11 opisano względnie wnioskowy tryb ścigania za kradzież (art. 278 § 4 k.k.). Wskazano ratio legis względnie wnioskowego trybu ścigania oraz przedstawiono formę złożenia wniosku o ściganie, jego treść i skutki prawne, a także treść terminu „osoba najbliższa”. Zwrócono uwagę na zasadę niepodzielności podmiotowej wniosku o ściganie i odstępstwo od niej przy przestępstwach względnie wnioskowych, a także na bezwzględny charakter niepodzielności przedmiotu procesu karnego i jej skutek w postaci zasady niepodzielności przedmiotowej wniosku o ściganie w zakresie jednego czynu w znaczeniu prawnym. W rozdziale 12 przedstawiono teorie związane z wykładnią terminu „włamanie”. Skrytykowano prawie powszechnie przyjmowaną w literaturze i orzecznictwie koncepcję podmiotową (teorię zabezpieczenia) zabezpieczenia rzeczy przed kradzieżą (włamaniem), zgodnie z którą zabezpieczenie nie musi być realne i powodować faktycznej trudności w jego pokonaniu. Zdaniem autora niniejszej pracy, kradzież z włamaniem jest możliwa tylko w sytuacji, w której zabezpieczenie miało realny charakter, czyli stwarzało faktyczne trudności w jego pokonaniu (element przedmiotowy) oraz było wyrazem woli dysponenta zabezpieczenia rzeczy przed kradzieżą (element podmiotowy). Każdy dysponent w pewien sposób manifestuje, że nie chce, aby jego własność została skradziona (prawo manifestująca funkcja posiadania). Na gruncie koncepcji podmiotowej, abstrakcyjne bezprawie kradzieży stypizowanej w przepisie art. 278 § 1 k.k. jest porównywalne z bezprawiem kradzieży z włamaniem. Nie ma więc wtedy ratio legis typizacji kradzieży z włamaniem. Odrzucenie anachronicznego wymogu użycia znacznej siły fizycznej przez sprawcę kradzieży z włamaniem, wcale nie determinuje przyjęcia koncepcji podmiotowej (teorii niebezpieczeństwa).
Rozdział 13 przedstawia charakter prawny oraz znamiona typu podstawowego rozboju (art. 280 § 1 k.k.). Natomiast w rozdziale 12 scharakteryzowano znamiona typu kwalifikowanego rozboju (art. 280 § 2 k.k.) Pracę doktorską kończy rozdział podsumowujący, który przedstawia kilkanaście najważniejszych tez pracy oraz propozycje de lege ferenda.

The basic type of theft is typified in the article 278 § 1 penal code. According to its “whoever, with the purpose of appropriating, willfully takes someone elses movable property shall be subject to the penalty of deprivation of liberty for a term of between 3 months and 5 years.” In my opinion, theft is a specific material crime. It is a material crime only, because it is not a formal crime. An effect of theft is contrary to dogmatic definition of effect. According to this definition, an effect of crime is a change in external world, which is not a perpetrators behavior. In case of theft “taking movable property with the purpose of appropriating” is a perpetrator behavior and also an effect of theft. There is coincidence of time and place between action and effect. It is impossible to differ “time of action” from “time of effect”. According to the article 115 § 9 penal code, a movable property is also Polish or foreign currency or other means of payment and a document which entitles one to a sum of money or includes the obligation to pay principal, or interest, share in the profits or a declaration of participation in a company or partnership. The doctrine underlines there is the definition and meaning in civil law, which is applicable to the interpretation of the above mentioned term in penal code at all. In my opinion, it is not a proper assumption, because for the purposes of criminal law it is possible to appropriate “own movable property” within the meaning of civil law. I mean the appropriation movable property by a spouse from joint property, which is commonly qualified as a theft or appropriation even by these authors, who want to apply civil meaning the above mentioned feature to criminal law at all. In my opinion, it is possible pledger can steal pledged movable property from possessions of pledgee, but this case has not been analyzed in doctrine. There is a different conception under common laws. A business partner cannot be guilty of larceny in taking partnership property, because it is not the property “of someone elses”. In my opinion, the owner cannot act “with the purpose of appropriating” with reference to movable property held by a person who has obligation rights, custody or lien. However some other common laws deem that it is possible for the person who has the title to the property to steal the property from a person who has lawful possession. In these cases a person who repairs a car has a lien on the car to secure payment for the work. The lien is a possessory lien meaning the repair person has the lien as long as he maintains possession of the car. If the title owner will take the car from the lienholder this action will be qualified as larceny under some common law jurisdictions. The relevant feature of theft is the “purpose of appropriating”, which means intention of taking someone elses movable property in order to treat an object of crime like own. This term stands legal definition of subjective site of the theft. “Treating movable property like own” means use, disposing of, consumption and destroying. The theft is an intentional crime. “Appropriation” means permanent depravation the of owner of his property. The majority of common law states describe subjective site of theft more broadly than “with the purpose of appropriating” as “intent to steal”. There is no distinction between conditional intent (dolus eventualis) and recklessness in England. Both of them create the conception of knowledge in opposite to negligence. Appropriating has to be lawless. There is no “purpose of appropriating” if a person has the right to possess taken movable property or acts under the mistake of fact. There is no fulfillment of a subjective side of the theft, when a person acts under a mistake that has the right to possess movable property or received the consent of authorized person (owner). A person who takes property of someone else by mistake, believes that the property belongs to him or he received consent of authorized person does not have the requisite “purpose of appropriation”. “Someone elses movable property” is an object of theft, but this term should be interpreted more broadly. Article 278 § 1 penal code protects ownership, possession (especially illegal possession) and limited rights in rem. It is not essential that the party from whom the property was taken has a legitimate possessory interests. A thief is also protected against a theft. Term of possession has another meaning in substantive criminal law than civil law. The possessor is also a person who holds (keeps) a movable property on behalf of another person (i. e. transporter who performs custody) and he is protected by 278 § 1 penal code. He is not a possessor within the meaning of civil law. According to the article 278 § 2 penal code, the same punishment like in classical theft (278 § 1) “shall be imposed on anyone, who without the permission of authorized person, acquires someone elses computer software, with the purpose of gaining financial benefit”. According to article 115 § 4 penal code the financial benefit is the benefit for: the person himself, another natural or legal person or another organization. We have a clash in doctrine if this regulation protects copyrights in computer software or ownership, possession and other rights in rem to physical medium with computer software or both of them. In my opinion, the above mentioned article enshrines copyrights in computer software only as intangible assets, because rights to physical medium are protected by article 278 § 1 penal code at all. In my opinion, there is no justification for cumulative qualification from article 278 § 1 and 2 penal code. A physical medium with computer software is a movable property (object of theft typified in 278 § 1 penal code) with the meaning in both criminal and civil law. The subjective side of the so-called theft of computer software is the “purpose of gaining financial benefit”. This term has broader scope than “purpose of appropriating” – mental state classical theft, because short-term use is “gaining a financial benefit”, which does not fulfill the feature of “purpose of appropriating”. It is widely acknowledged in doctrine that the term “financial benefit” should be interpreted broadly. Fulfills the feature of avoiding payment for legal copy as a result of use illegal copy of computer software. Criminalization of acquisition an illegal payable computer software as intangible good is a consequence of the above mentioned assumption. According to the article 279 § 1 penal code, “whoever commits a burglary shall be subject to the penalty of deprivation of liberty for a term of between 1 and 10 years.” Burglary means conquering physical protection (security) in order to steal. There are two opposite theories about the character of the above mentioned protection. It is widely acknowledged in doctrine and judicature that it is not necessary for the protection to have real character and to secure moveable property relatively effectively. It does not have to really impede entering the closed room (space). I have named this concept “subjective” in my thesis. Supporters of the above mentioned theory underline that the basic attribute of burglary is to ignore a will of the holder of a movable property, who protects it against theft. According to this theory, sufficient protection is for example a seal protection. Im not a supporter of the above mentioned concept, because each holder manifests that movable property belongs to him. The doctrine of civil law underlines “law-manifesting” function of possession The above mentioned theory causes that burglary has similar social harm to basic type of theft and in this way there is no legitimization to create aggravated type of theft. I support opposite theory, which I have named “objective-subjective”. Protection against theft should be real and should relatively impede entering the closed room. Second controversial issue is a scope of reference the article 279 § 1 penal code. The term “whoever steals” is a feature of this aggravated theft. The question is, whether so-called theft of computer software typified in 278 § 2 penal code is a “theft” for the purposes of penal code (within the meaning of penal code) and in this way a burglary of computer software is a designatum of burglary. The theft typified in article 278 § 1 penal code is a sui generis material crime. There is a dichotomic (separate and complete) division for material and formal crime in criminal law. The formal crime creates punishability only for a specified behavior, but change in external world is not a feature (i. e. illegal carrying of drugs or driving motor vehicle intoxicated). A material crime is a crime “committed provided specified effect ensued”. Causing an effect in external world is feature of material crime (i. e. causing a death of human). There is at least short fraction of time between action and effect of action (i. e. between stabbing somebody and his death). There is a statutory fixed value of movable property which divides theft into criminal offence and petty offence. The above mentioned legal distinction by fixed value of movable property has been used in the Polish penal law for many years. This value equals the quarter of basic pay (currently about 420 zl.). A theft is qualified as a criminal offence if the value of stolen movable property exceeds the above mentioned sum. In other cases theft is qualified as petty offence. First of all, the feature of the value of stolen property is a random circumstance in some cases. Secondary, it is out of offenders knowledge in some cases, especially in pickpocketing and other cases like the theft of a bag. The third point is that this circumstance does not create a degree of lawlessness in comprehensive way. For example, ripping a wallet with 400 zl poor pensioner is qualified as a petty offence. However a shoplifting movable property for 450 zl is qualified as a criminal offence. I do not support this solution because theft is a crime mala per se. Only slight (minor) violations of public order and traffic offences should be recognized as petty offences. Each theft should be recognized as a criminal offence. Elimination of the above mentioned unjustified division should be linked with introducing elements of opportunism of prosecution for slight crime to criminal procedure. Prosecutor should estimate justification of discontinuance of criminal proceeding and should take into consideration the value of the stolen property, way of live before committing a crime (especially past criminal record and past remissions criminal proceedings) and the situation of perpetrator. Currently professional thieves may steal movables which are worth near the quarter of basic pay but does not exceed it. They may steal such objects ad infinitum and they will not be sentenced for criminal offence. According to Supreme Court, naming them criminal offenders is forbidden defamation, because they have not been sentenced for criminal offence. In my opinion, there is a contradiction between the law and the sense of justice in public opinion. There is a sense of impunity for such professional perpetrators, because their thefts are qualified as petty offences.