Książka a stalinizm. Centralny Urząd Wydawnictw, Przemysłu Graficznego i Księgarstwa i jego rola w kształtowaniu ruchu wydawniczo-księgarskiego w Polsce 1951-1956

Monografia zawiera próbę analizy funkcjonowania Centralnego Urzędu Wydawnictw, Przemysłu Graficznego i Księgarstwa (CUWPGiK lub Urząd) nadzorującego w czasach stalinizmu produkcję i dystrybucję książki oraz wyjaśnienie jego roli w budowaniu i utrwalaniu przez komunistów centralnie planowanego i zarządzanego systemu wydawniczo-księgarskiego. Istnieje wiele prób określenia istoty tego systemu. Jako stalinizm polski w niniejszej pracy traktuję pewien porządek ustrojowy (systemowy), ukształtowany w Polsce w latach 1948-1956 przez władze komunistyczne zgodnie z modelem (projektem), którego cechy konstytutywne zostały ustalone w ZSRR w latach trzydziestych XX w. CUWPGiK podporządkowane były wszystkie instytucje wydawnicze (z wyjątkiem tzw. resortowych), znaczna część zakładów graficznych oraz sieć księgarska „Domu Książki” (DK). Poprzez wyłączną dyspozycję papierem na druk książek, nadzór nad wszystkimi niemal drukarniami dziełowymi, monopol sprzedaży, uprawnienia w dziedzinie honorariów, dysponowanie etatami i funduszem bezosobowym oraz dewizami posiadał on decydujący wpływ na całość ruchu wydawniczego w Polsce w tamtym okresie. Podstawowym zadaniem badawczym pracy jest więc ukazanie celów oraz działania urzędu i ich skutków w warunkach stalinowskiej gospodarki centralnie planowanej. Wobec braku nawet cząstkowych opracowań tego tematu podstawą badań stały się dokumenty archiwalne z lat 1949-1957 znajdujące się w Archiwum Akt Nowych w Warszawie.

The book presents analysis of functioning of the Central Office of Publishing, Graphic Industry and Bookselling (hereafter the COPGIB or the Office), supervising production and distribution of books in the Stalinism period, and explanation of its role in developed and stabilised by the communists, centrally planned and managed publishing and bookselling system. There are many proposed definitions of the core of this system. The Polish Stalinism I understand as a system organisation, developed in Poland in the years 1948-1956 by the communist authorities according to the model (project), constitutive features of which were decided in the USSR in the 30s of the 20th century. The COPGIB supervised all publishing institutions (excluding so-called resort ones), most of graphic industry, and the “Dom Książki” bookselling network. Its decisive influence on the publishing market in Poland of that time included exclusive disposition of paper for book printing, supervision almost all printing houses, monopoly on the retail sale, entitlements in remuneration, jobs, non-personal funds and foreign currencies. The main research aim of this publication is presentation of the goals and activities of the Office, and its consequences in the centrally planned, Stalinist economy. Due to the lack of even partial studies on the COPGIB, my research is based on the archival sources of the years 1949-1957, stored in the Archives of Modern Records in Warsaw.