“S. Barthelemi della libertà – walka polityczna w dobie sejmu 1776 r. w świetle relacji nuncjusza Giovanniego Andrei Archettiego

Niniejsza praca poświęcona jest analizie aktywności nuncjusza Giovanniego Andrei Archettiego w Rzeczypospolitej w okresie sejmu 1776 roku, ze szczególnym uwzględnieniem jego oceny sytuacji politycznej. Studium ukazuje proces przemian w postrzeganiu przez niego kluczowych sił politycznych w kraju. Najbardziej wyraźnie ewoluowała jego opinia wobec Stanisława Augusta – początkowo przedstawianego jako władcę słabego, całkowicie zależnego od ambasadora rosyjskiego, zaś po zakończeniu obrad opisywanego już jako polityka zdolnego do konsolidacji własnego stronnictwa, aktywnego kierowania przebiegiem sesji sejmowych oraz występowania w roli równorzędnego partnera Ottona Stackelberga. Ważnym elementem jest również stosunek dyplomaty papieskiego do obozu magnackiego, którego możliwości działania, choć ograniczone przez obecność wojsk rosyjskich, nie zostały całkowicie wyeliminowane. Archetti dostrzegał tę aktywność, komentując wzajemne relacje pomiędzy rywalizującymi ugrupowaniami. Zwrócono także uwagę na jego refleksje i obawy dotyczące reform ustrojowych, w tym tych dotyczących rozszerzenia kompetencji Rady Nieustającej oraz planów kodyfikacji prawa. Istotnym aspektem badań była także konfrontacja nuncjusza z kulturą polityczną państwa polsko-litewskiego, nacechowaną w jego opinii gwałtownością i utratą wolności przez cały naród szlachecki w wyniku przemocy zaborców. W pracy podkreślono, że choć przedstawiciel Stolicy Apostolskiej nie odgrywał roli podmiotowej w procesie decyzyjnym państwa, to pełnił funkcję wnikliwego obserwatora i komentatora, a jego korespondencja stanowi cenne źródło do studiów nad kulturą polityczną, mechanizmami władzy w epoce stanisławowskiej oraz znaczeniem nuncjatury warszawskiej w realiach XVIII wieku.

This study is devoted to the analysis of the activity of Papal Nuncio Giovanni Andrea Archetti in the Polish-Lithuanian Commonwealth during the Sejm of 1776, with particular emphasis on his assessment of the political situation. The research highlights the process of change in his perception of the key political forces in the country. The most evident evolution concerned his view of King Stanisław August – initially portrayed as a weak ruler, entirely dependent on the Russian ambassador, and later, after the conclusion of the Sejm, described as a politician capable of consolidating his own faction, actively directing the course of the parliamentary sessions, and acting as an equal partner to Otto Stackelberg. Another important element is the nuncio’s stance toward the magnate camp, whose capacity for action, though constrained by the presence of Russian troops, was not entirely eliminated. Archetti took note of this activity, commenting on the interplay between rival factions. Attention is also given to his reflections and concerns regarding constitutional reforms, including the extension of the competences of the Permanent Council and the plans for codification of law. A significant aspect of the research is Archetti’s confrontation with the political culture of the Polish-Lithuanian state, which, in his opinion, was marked by violence and by the loss of liberty on the part of the entire noble nation as a result of foreign coercion. The study emphasizes that although the representative of the Holy See did not play a direct role in the Commonwealth’s decision-making process, he acted as a perceptive observer and commentator. His correspondence constitutes a valuable source for studies on political culture, mechanisms of power, and the significance of the Warsaw nunciature in the eighteenth-century context.