Regulacje uszczelniające w zakresie podatku od towarów i usług wdrożone na przełomie ostatnich lat - wybrane zagadnienia

Praca syntetyzuje ewolucję polskich rozwiązań służących „uszczelnieniu” podatku od towarów i usług. Celem jest zdefiniowanie pojęć (VAT, luka w VAT, uszczelnienie), przedstawienie kluczowych instrumentów sprzed 2019 r. (m.in. odwrotne obciążenie, GAAR, solidarna odpowiedzialność, JPK_VAT, powołanie KAS, MPP, pakiet paliwowy, STIR) oraz zmian wprowadzanych w latach 2019–2025 (Biała Lista, obligatoryjny split payment w branżach wrażliwych, JPK_V7 zamiast VAT-7/7K, pakiety SLIM VAT i SLIM VAT 2, WIS, Grupa VAT, kolejne nowelizacje w 2023 i 2024 r.). Metodologicznie opracowanie opiera się na analizie porównawczej przepisów, przeglądzie literatury i desk research danych publicznych MF i GUS, ze szczególnym uwzględnieniem skutków fiskalnych i kosztowych. W ujęciu wynikowym pokazano, że największą siłę oddziaływania mają rozwiązania łączące narzędzia danych (JPK, STIR) z instrumentami finansowymi i prewencyjnymi (MPP, Biała Lista) oraz KAS. Zwiększają one wykrywalność nadużyć i ograniczają powierzchnie oszustw (np. karuzele), ale generują koszty dostosowawcze i ryzyka płynności (zamrożenie środków w MPP, wrażliwość płatności), a także przerzucają część odpowiedzialności na podatników i banki. Zmiany „SLIM” upraszczają technikę rozliczeń, natomiast WIS i Grupy VAT podnoszą pewność prawa i neutralność w rozliczeniach grup kapitałowych. Wnioski praktyczne obejmują postulaty: lepszego profilowania obowiązków według ryzyka, dalszej automatyzacji raportowania, ocen ex ante kosztów compliance, a także stabilności i przewidywalności prawa. Ograniczeniem analizy jest brak dostępu do mikrodanych, a konkluzje opierają się na triangulacji źródeł. Analiza obejmuje również krytyczne spojrzenie na zjawiska niezamierzone: arbitraż rozliczeń, nadmierną ostrożność kontrahentów (blokady płatności na Białej Liście) oraz złożoność raportowania JPK_V7. W perspektywie budżetowej ujęto efekty dochodowe i stabilność wpływów, z zastrzeżeniem wpływu cyklu koniunkturalnego i czynników jednorazowych.

The work synthesizes the evolution of Polish solutions aimed at tightening the value-added tax (VAT). The goal is to define concepts (VAT, VAT gap, tightening), present key instruments from before 2019 (including reverse charge, GAAR, joint liability, JPK_VAT, establishment of KAS, MPP, fuel package, STIR) and changes implemented from 2019 to 2025 (White List, mandatory split payment in sensitive industries, JPK_V7 instead of VAT-7/7K, SLIM VAT and SLIM VAT 2 packages, WIS, VAT group, further amendments in 2023 and 2024). Methodologically, the study is based on a comparative analysis of regulations, a review of literature, and desk research of public data from the Ministry of Finance and the Central Statistical Office, with particular attention to fiscal and cost effects. The results show that the most impactful solutions are those that combine data tools (JPK, STIR) with financial and preventive instruments (MPP, White List) and KAS. They increase the detectability of frauds and reduce the scope of scams (e.g., carousel fraud), but they generate adjustment costs and liquidity risks (freezing of funds in MPP, payment sensitivity), and also shift part of the responsibility onto taxpayers and banks. The 'SLIM' changes simplify the settlement technique, while WIS and VAT Groups enhance legal certainty and neutrality in the settlements of capital groups. Practical conclusions include recommendations for better profiling obligations by risk, further automation of reporting, ex ante assessments of compliance costs, as well as stability and predictability of the law. A limitation of the analysis is the lack of access to microdata, and the conclusions are based on source triangulation. The analysis also includes a critical look at unintended phenomena: settlement arbitrage, excessive caution of contractors (payment blocks on the White List), and the complexity of JPK_V7 reporting. From a budgetary perspective, it encompasses revenue effects and the stability of inflows, subject to the impact of the economic cycle and one-off factors.