„Gdyby nasze dzieci umiały czytać i pisać…”. Edukacja czytelnicza dzieci wiejskich w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX wieku

Prezentowany artykuł koncentruje się na wskazaniu czynników determinujących upowszechnianie czytelnictwa wśród dzieci i młodzieży w zaborze rosyjskim – w Królestwie Polskim – w drugiej połowie XIX wieku. Opisane zostały zarówno instytucjonalne, jak i pozainstytucjonalne wyznaczniki tego zjawiska. Wśród tych pierwszych należy wymienić słabą kondycję szkół elementarnych funkcjonujących wówczas na tym obszarze, ograniczony dostęp do bibliotek i księgarni, a także cenzurę, wpływającą m.in. na charakter przekazywanych treści. Barier pozainstytucjonalnych należy upatrywać głównie w trudnych warunkach egzystencji mieszkańców lokalnych społeczności, dysponujących mniejszymi zasobami materialnymi i ubogim zapleczem symbolicznym, oraz w kształtujących ich świadomość mechanizmach, w ramach których nie dostrzegano potrzeby kształcenia dzieci. Bazę źródłową stanowią materiały pochodzące z ówczesnej prasy opiniotwórczej, periodyków przeznaczonych dla odbiorców ludowych oraz wybrane świadectwa pamiętnikarzy chłopskich.

The article focuses on identifying the factors that informed the popularisation of reading among children and young adults in the Russian Partition – in the Kingdom of Poland – during the second half of the 19th century. The author discusses both institutional and non-institutional determinants of this phenomenon. Institutional factors included the poor state of elementary schools in the region at the time, limited access to libraries and bookstores, and censorship, which affected the framing of content. Non-institutional barriers stemmed primarily from the harsh living conditions of local communities, which had limited material resources and a weak symbolic foundation, as well as from the social mechanisms shaping their worldview, within which the need to educate children was not yet recognised. The source material draws on contemporary leading press, periodicals intended for rural readers, and selected testimonies from peasant memoirists.