Próby przezwyciężenia nihilizmu egzystencjalnego w XXI wieku

Niniejsza praca podejmuje analizę oraz próbę udzielenia odpowiedzi na kluczowe założenia nihilizmu egzystencjalnego w jego najnowszych, współczesnych odsłonach. Punktem wyjścia rozważań jest koncepcja nihilizmu transcendentalnego Ray’a Brassiera, przedstawiona w książce Nihil Unbound: Enlightenment and Extinction, która stanowi jedno z najbardziej wpływowych ujęć problematyki sensu w epoce postmetafizycznej. W jej świetle omawiane są konsekwencje egzystencjalne życia jednostki w świecie po ogłoszonej przez Nietzschego „śmierci Boga”, a więc w rzeczywistości pozbawionej tradycyjnych, absolutnych podstaw wartościowania.

W kolejnych częściach pracy analizie poddane zostają argumenty Paula Churchlanda oraz Thomasa Metzingera, reprezentujących stanowiska zakorzenione w neuronaukowym rozumieniu ludzkiej świadomości, podmiotowości i procesów poznawczych. Ich ujęcia, podważające intuicyjne przeświadczenia o trwałej i samoistnej naturze ludzkiej myśli i jaźni, stanowią istotne wyzwanie dla klasycznych kategorii sensu, odpowiedzialności oraz autonomii jednostki. Następnie praca koncentruje się na egzystencjalnym doświadczeniu poszukiwania znaczenia w obliczu nieuchronności śmierci człowieka, rozważając napięcie między biologiczną skończonością a potrzebą nadawania życiu narracyjnej i aksjologicznej spójności.

Zwieńczeniem analizy jest omówienie fundamentalnego z perspektywy nihilizmu egzystencjalnego problemu, jakim jest kosmiczna perspektywa ostatecznego kresu — nie tylko jednostkowego, lecz również uniwersalnego: śmierci wszechświata i zaniku wszelkich form bytu. Wobec tak zakreślonego horyzontu praca nie zmierza do prostego obalenia tez wspomnianych myślicieli, lecz raczej do ich krytycznego przemyślenia i do wskazania możliwości teoretycznej przestrzeni, w której człowiek może — mimo radykalnych uwarunkowań — kształtować własne źródła sensu i wartości. Celem jest ukazanie, że nawet w obliczu najbardziej skrajnych argumentów nihilizmu pozostaje miejsce dla afirmacji ludzkiej podmiotowości oraz twórczego projektowania znaczeń.

This thesis undertakes an analysis and an attempt to address the key assumptions of existential nihilism in its latest, contemporary forms. The starting point of the discussion is Ray Brassier’s concept of transcendental nihilism, presented in his book Nihil Unbound: Enlightenment and Extinction, which constitutes one of the most influential accounts of the problem of meaning in the post-metaphysical age. In its light, the work examines the existential consequences of an individual’s life in a world marked by Nietzsche’s proclaimed ‘death of God,’ that is, a reality deprived of traditional, absolute foundations for valuation.

In the subsequent sections, the thesis analyzes arguments formulated by Paul Churchland and Thomas Metzinger, who represent positions rooted in a neuroscientific understanding of human consciousness, subjectivity, and cognitive processes. Their perspectives, which challenge intuitive beliefs in the enduring and self-subsistent nature of human thought and selfhood, pose a significant challenge to classical categories of meaning, responsibility, and individual autonomy. The work then turns to the existential experience of seeking meaning in the face of the inevitability of human death, considering the tension between biological finitude and the need to endow life with narrative and axiological coherence.

The culmination of the analysis is a discussion of a problem fundamental from the standpoint of existential nihilism: the cosmic perspective of ultimate extinction—not only individual but also universal—the death of the universe and the disappearance of all forms of being. Confronted with such a horizon, the thesis does not aim to simply refute the claims of the aforementioned thinkers, but rather to rethink them critically and to point to the possibility of a theoretical space in which the human being may—despite radical conditions—shape their own sources of meaning and value. The aim is to show that even in the face of the most extreme arguments of nihilism, there remains room for the affirmation of human subjectivity and the creative projection of meanings.