Ewolucja klauzul środowiskowych w międzynarodowych traktatach inwestycyjnych: soft law czy realna zmiana zakresu ochrony inwestora zagranicznego

Praca analizuje ewolucję klauzul środowiskowych w międzynarodowych traktatach inwestycyjnych oraz służy ocenie ich wpływu na zakres ochrony inwestora zagranicznego. Obejmuje ona zarówno ewolucję języka traktatowego, jak i praktykę orzeczniczą arbitrażowych trybunałów inwestycyjnych rozstrzygających spory w ramach mechanizmu Investor-State Dispute Settlement. W pierwszej części pracy omówiono przyczyny włączania norm środowiskowych do traktatów inwestycyjnych. Szczególną uwagę poświęcono problemowi asymetrii ochrony inwestora, zjawisku regulatory chill oraz negatywnym skutkom środowiskowym niektórych bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Przedstawiono również wpływ globalnych inicjatyw, takich jak Agenda 2030 czy Porozumienie Paryskie, na proces nasycania prawa inwestycyjnego normami z zakresu ochrony środowiska (tzw. greening). Następnie ukazano historyczną ewolucję traktatów inwestycyjnych według koncepcji Wolfganga Alschnera. Druga część pracy koncentruje się na typologii klauzul środowiskowych. Przeanalizowano klauzule preambułowe, interpretacyjne, wyjątki środowiskowe, postanowienia chroniące przestrzeń regulacyjną państwa (right to regulate), a także regulacje dotyczące społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) i standardów ESG. Wskazano, że współczesne traktaty coraz częściej próbują równoważyć interes inwestora z ochroną środowiska oraz innymi wartościami publicznymi. Kolejny etap rozważań dotyczy praktyki arbitrażowej. Na podstawie wybranych sporów inwestycyjnych analizowane jest rzeczywiste znaczenie klauzul środowiskowych dla rozstrzygnięć trybunałów arbitrażowych. Szczególną rolę odgrywają tutaj doktryna police powers oraz zasada integracji systemowej, które umożliwiają uwzględnianie norm środowiskowych nawet wówczas, gdy traktat nie zawiera wyraźnych postanowień ekologicznych. Omówiono także wpływ zobowiązań środowiskowych państw na interpretację standardów ochrony inwestora, takich jak FET czy ochrona przed wywłaszczeniem pośrednim. W ostatniej części pracy przedstawiono przyczyny ograniczonej skuteczności dotychczasowych reform. Do najważniejszych problemów zaliczono ogólnikowość klauzul środowiskowych, brak realnych obowiązków po stronie inwestorów oraz strukturalną asymetrię mechanizmu ISDS. Wskazano także na zjawisko environmental backlash, będące reakcją na nadmierne uprzywilejowanie inwestorów kosztem interesu publicznego. Główny wniosek pracy sprowadza się do stwierdzenia, że mimo wyraźnego wzrostu liczby klauzul środowiskowych w nowoczesnych traktatach inwestycyjnych ich bezpośredni wpływ na wyniki sporów arbitrażowych pozostaje ograniczony. Klauzule te pełnią przede wszystkim funkcję interpretacyjną i legitymizującą działania państw w zakresie ochrony środowiska. Nie doprowadziły jeszcze do zasadniczego przełomu w równoważeniu ochrony inwestora i interesu publicznego, lecz mogą stanowić etap dalszej reformy międzynarodowego prawa inwestycyjnego.

This thesis examines the evolution of environmental clauses in international investment treaties and assesses their impact on the scope of protection afforded to foreign investors. It encompasses both the evolution of treaty language and the jurisprudential practice of investment arbitral tribunals adjudicating disputes under the Investor–State Dispute Settlement (ISDS) mechanism. The first part of the thesis discusses the reasons for incorporating environmental norms into investment treaties. Particular attention is devoted to the problem of investor protection asymmetry, the phenomenon of regulatory chill, and the adverse environmental consequences of certain foreign direct investments. It also explores the influence of global initiatives, such as the 2030 Agenda for Sustainable Development and the Paris Agreement, on the process of integrating environmental considerations into international investment law (the so-called “greening” of investment law). Subsequently, the historical evolution of investment treaties is presented through the conceptual framework developed by Wolfgang Alschner. The second part of the thesis focuses on the typology of environmental clauses. It analyses preambular clauses, interpretative provisions, environmental exceptions, clauses protecting the regulatory autonomy of states (right to regulate), as well as provisions concerning Corporate Social Responsibility (CSR) and Environmental, Social, and Governance (ESG) standards. It is argued that contemporary investment treaties increasingly seek to balance investor interests with environmental protection and other public policy objectives. The subsequent section addresses arbitral practice. Drawing upon selected investment disputes, the thesis analyses the practical significance of environmental clauses in the decision-making of arbitral tribunals. Particular emphasis is placed on the police powers doctrine and the principle of systemic integration, both of which enable tribunals to take environmental norms into account even where a treaty does not contain explicit environmental provisions. The thesis also examines the influence of states’ environmental obligations on the interpretation of investor protection standards, such as FET and protection against indirect expropriation. The final part of the thesis identifies the reasons for the limited effectiveness of reforms implemented to date. Among the most significant challenges are the vagueness of environmental clauses, the absence of enforceable obligations imposed on investors, and the structural asymmetry of the ISDS mechanism. The thesis also discusses the phenomenon of environmental backlash, understood as a reaction to the perceived excessive privileging of investors at the expense of the public interest. The principal conclusion of the thesis is that, despite the significant increase in the number of environmental clauses in modern investment treaties, their direct impact on the outcomes of investment arbitration disputes remains limited. These clauses primarily serve interpretative and legitimising functions, supporting state measures adopted for environmental protection purposes. Although they have not yet brought about a fundamental shift in balancing investor protection with the public interest, they may constitute an important step in the ongoing reform of international investment law.