Instytucje neokolonizacyjne i rosyjska sieć wpływów we współczesnej Białorusi (1991–2024)

Niniejsza praca magisterska analizuje problem instytucji neokolonialnych i sieci wpływu Federacji Rosyjskiej na Białorusi w latach 1991–2024. Punktem wyjścia jest założenie, że pomimo formalnej niepodległości uzyskanej przez Białoruś po rozpadzie ZSRR, kraj ten pozostał w sferze dominacji Moskwy, czego wyrazem są zależności gospodarcze, militarne, polityczne oraz kulturowe. Celem głównym pracy jest zbadanie mechanizmów, za pomocą których Federacja Rosyjska konstruuje i utrwala swoje wpływy na Białorusi, traktując je jako formy neokolonialnej kontroli. Cele szczegółowe obejmują rekonstrukcję historycznych uwarunkowań kolonializmu rosyjskiego na ziemiach białoruskich, analizę narzędzi soft power i hard power w polityce Kremla, ukazanie roli instytucji integracyjnych (takich jak Państwo Związkowe czy Euroazjatycka Unia Gospodarcza) jako instrumentów podporządkowania, a także wskazanie znaczenia kultury, języka i religii w reprodukcji narracji neokolonialnych. Istotnym elementem analizy jest również rola elit kompradorskich, które wzmacniają zależność Mińska od Moskwy. Zakres czasowy badań obejmuje okres od 1991 roku, czyli momentu formalnego uzyskania niepodległości przez Białoruś, do roku 2024, w którym wojna w Ukrainie i obecność rosyjskich wojsk na terytorium białoruskim ukazują faktyczną utratę suwerenności. Wybór tego przedziału pozwala na prześledzenie ewolucji rosyjskiej polityki wobec Białorusi: od prób przedstawiania integracji jako „dobrowolnej” po otwarte podporządkowanie w kontekście konfliktu zbrojnego. Podstawę metodologiczną pracy stanowi podejście interdyscyplinarne, łączące nauki polityczne, historię, socjologię i teorię postkolonialną. Wykorzystano koncepcje Frantza Fanona i Jeana-Paula Sartre’a dotyczące kolonialnej dominacji, teorię kolonialności władzy Aníbala Quijano, ujęcia teoretyczne Benedicta Andersona i Erica Hobsbawma w zakresie konstruowania narodów oraz teorię soft power i hard power Josepha Nye’a. Źródła badawcze obejmują literaturę naukową w językach polskim, rosyjskim, białoruskim i angielskim, dokumenty organizacji międzynarodowych, raporty think-tanków (np. Chatham House, KIIS), publikacje medialne oraz wypowiedzi polityków rosyjskich i białoruskich. Zastosowano również dane z badań opinii publicznej, które ukazują dynamikę postaw społecznych wobec Rosji i Białorusi. Analiza przeprowadzona w pracy wskazuje, że Białoruś funkcjonuje jako państwo formalnie niepodległe, lecz faktycznie podporządkowane Federacji Rosyjskiej. Instytucje integracyjne i struktury polityczne służą przede wszystkim reprodukcji zależności, a nie budowie równoprawnej współpracy. Kultura, język i religia stają się narzędziami legitymizacji dominacji, a elity kompradorskie zapewniają jej trwałość. Nowatorstwo pracy polega na całościowym ujęciu rosyjskich instytucji neokolonialnych na Białorusi w perspektywie postkolonialnej. Wyniki badań mają znaczenie zarówno naukowe, jak i praktyczne: mogą posłużyć do dalszych analiz porównawczych w odniesieniu do innych państw postsowieckich, a także wspierać debatę publiczną i polityczną w Unii Europejskiej dotyczącą przeciwdziałania rosyjskiej dominacji w regionie.

This master's thesis analyses the problem of neocolonial institutions and the network of influence of the Russian Federation in Belarus in 1991–2024. The starting point is the assumption that, despite the formal independence Belarus gained after the collapse of the USSR, the country has remained within Moscow's sphere of dominance, expressed through economic, military, political and cultural dependencies. The main aim of the thesis is to examine the mechanisms through which the Russian Federation constructs and maintains its influence in Belarus, treating these as forms of neocolonial control. The specific objectives include reconstructing the historical conditions of Russian colonialism on Belarusian lands, analysing the tools of soft power and hard power in the Kremlin's policy, demonstrating the role of integration institutions (such as the Union State or the Eurasian Economic Union) as instruments of subordination, and identifying the importance of culture, language and religion in reproducing neocolonial narratives. An important part of the analysis is also the role of comprador elites, who reinforce Minsk's dependence on Moscow. The timeframe of the study covers the period from 1991, the year Belarus formally gained independence, to 2024, when the war in Ukraine and the presence of Russian troops on Belarusian territory reveal the de facto loss of sovereignty. The choice of this period makes it possible to trace the evolution of Russia's policy towards Belarus: from attempts to present integration as voluntary to open subordination in the context of armed conflict. The methodological basis of the thesis is an interdisciplinary approach combining political science, history, sociology and postcolonial theory. It draws on Frantz Fanon's and Jean-Paul Sartre's concepts of colonial domination, Aníbal Quijano’s theory of the coloniality of power, the theoretical approaches of Benedict Anderson and Eric Hobsbawm concerning nation-building, and Joseph Nye’s theory of soft power and hard power. The research sources include academic literature in Polish, Russian, Belarusian and English, documents of international organisations, reports by think tanks (e.g., Chatham House, KIIS), media publications and statements by Russian and Belarusian politicians. Public opinion research data were also used to illustrate the dynamics of social attitudes towards Russia and Belarus. The analysis conducted in the thesis indicates that Belarus functions as a formally independent state but is in practice subordinated to the Russian Federation. Integration institutions and political structures primarily serve to reproduce dependency rather than to build equal cooperation. Culture, language and religion become tools for legitimising domination, and comprador elites ensure its continuity. The novelty of the thesis lies in its comprehensive examination of Russian neocolonial institutions in Belarus from a postcolonial perspective. The research findings have both academic and practical significance. They may serve as a basis for further comparative analyses relating to other post-Soviet states and support public and political debate within the European Union on countering Russian dominance in the region.