Die Entwicklung der deutschen Fachsprache der Kochkunst anhand von handschriftlichen Überlieferungen vom 14. bis 17. Jahrhundert in Deutschland und Österreich

Współczesne społeczeństwa funkcjonują w realiach, w których jedzenie, poza swoją podstawową funkcją biologiczną, odgrywa istotną rolę w kulturze, relacjach społecznych oraz strukturach ekonomicznych. Historyczne teksty rękopiśmienne stanowią niezwykle cenne źródło do badań nad diachronicznym rozwojem języka, szczególnie w zakresie leksyki i składni. Szczególnym obszarem zainteresowania lingwistycznego jest obecność języka fachowego oraz słownictwa specjalistycznego w tekstach kulinarnych. Język kuchni obejmuje bowiem zespół terminów odnoszących się do technik przygotowania potraw, metod obróbki termicznej, jednostek miary i wagi, a także narzędzi kuchennych. Celem głównym niniejszej rozprawy doktorskiej jest szczegółowa analiza rozwoju niemieckiego języka fachowego sztuki kulinarnej w okresie od XIV do XVII wieku w Niemczech i Austrii, ze szczególnym uwzględnieniem specjalistycznego zasobu leksykalnego. Podstawę materiałową stanowią rękopisy kulinarne sporządzone we wczesnym okresie nowo wysoko-niemieckim (Frühneuhochdeutsch), które umożliwiają rekonstrukcję ewolucji terminologii fachowej w kontekście historycznojęzykowym. W ramach prowadzonych badań sformułowano szereg szczegółowych pytań badawczych, które określają kierunek analizy: Jakie jest leksykalne oblicze badanych przepisów kulinarnych? Czy, a jeśli tak – w jaki sposób – zmieniała się w toku wieków nomenklatura dotycząca produktów spożywczych oraz używanych składników? Jakie różnice dialektalne można uchwycić w słownictwie kulinarnym w obrębie ówczesnego obszaru niemieckojęzycznego? Jakie tendencje słowotwórcze dają się zaobserwować w analizowanym materiale? Oraz – w jaki sposób ewoluowała ortografia rzeczowników? Odpowiedzi na powyższe pytania służą nie tylko identyfikacji i klasyfikacji cech języka fachowego w wybranym korpusie, lecz także przyczyniają się do lepszego zrozumienia procesów językowych i kulturowych zachodzących w przestrzeni komunikacji specjalistycznej w średniowieczu i wczesnej nowożytności.

Contemporary societies function in a reality in which food, beyond its fundamental biological role, plays a significant part in culture, social relations, and economic structures. Historical handwritten texts represent an invaluable source for the study of the diachronic development of language, particularly in the areas of lexis and syntax. A particularly noteworthy field of linguistic inquiry is the presence of technical language and specialized vocabulary in culinary texts. The language of cooking encompasses a set of terms related to techniques of food preparation, thermal processing methods, units of measurement and weight, as well as kitchen tools. The primary objective of this doctoral dissertation is to conduct a detailed analysis of the development of the German technical language of culinary art between the 14th and 17th centuries in the territories of Germany and Austria, with special emphasis on the specialized lexical inventory. The material basis consists of culinary manuscripts written in Early New High German (Frühneuhochdeutsch), which enable the reconstruction of the evolution of culinary terminology within a historical-linguistic context. The research is guided by several specific questions that define the direction of the analysis: What is the lexical profile of the examined culinary recipes? Has the nomenclature of food items and used ingredients changed over time, and if so, how? What dialectal differences can be identified in the culinary vocabulary of the German-speaking area at that time? What tendencies in word formation can be observed in the analyzed material? And how has the orthographic convention for nouns evolved? The answers to these questions not only serve to identify and classify features of the technical language in the selected corpus, but also contribute to a broader understanding of linguistic and cultural processes in the realm of specialist communication during the Middle Ages and Early Modern period.

Moderne Gesellschaften funktionieren in einem Umfeld, in dem Nahrung über ihre grundlegende biologische Funktion hinaus eine bedeutende Rolle in der Kultur, in sozialen Beziehungen sowie in ökonomischen Strukturen spielt. Historische handschriftliche Texte stellen eine äußerst wertvolle Quelle für die Erforschung der diachronen Sprachentwicklung dar, insbesondere im Bereich der Lexik und Syntax. Ein besonderes linguistisches Interesse gilt dem Vorkommen der Fachsprache sowie des fachbezogenen Wortschatzes in kulinarischen Texten. Die Küchensprache umfasst nämlich eine Vielzahl von Begriffen, die sich auf Zubereitungstechniken, Methoden der thermischen Verarbeitung, Maßeinheiten sowie Küchengeräte beziehen. Das Hauptziel dieser Dissertation ist die detaillierte Analyse der Entwicklung der deutschen Fachsprache der Kochkunst im Zeitraum vom 14. bis zum 17. Jahrhundert in Deutschland und Österreich, mit besonderem Fokus auf den spezialisierten Wortschatz. Die Materialgrundlage bilden Kochhandschriften aus der frühneuhochdeutschen Zeit, die eine Rekonstruktion der Entwicklung der Fachterminologie im historischen Sprachkontext ermöglichen. Im Rahmen der Untersuchung wurden mehrere spezifische Forschungsfragen formuliert, die die Richtung der Analyse bestimmen: Wie sieht das lexikalische Profil der untersuchten Kochrezepte aus? Ob – und wenn ja, wie – sich im Laufe der Jahrhunderte die Nomenklatur für Lebensmittel und verwendete Zutaten verändert hat? Welche dialektalen Unterschiede lassen sich im kulinarischen Wortschatz innerhalb des damaligen deutschsprachigen Raums feststellen? Welche Wortbildungstendenzen sind im untersuchten Material zu beobachten? Und – wie hat sich die Schreibung von Substantiven entwickelt? Die Antworten auf diese Fragen dienen nicht nur der Identifizierung und Klassifizierung von Merkmalen der Fachsprache im ausgewählten Korpus, sondern tragen auch zum besseren Verständnis sprachlicher und kultureller Prozesse im Bereich der Fachkommunikation im Mittelalter und in der frühen Neuzeit bei.