Charakterystyka polskiej wymowy młodzieży pochodzącej z Ukrainy i Białorusi

W pracy przedstawiono charakterystykę polskiej wymowy młodzieży pochodzącej z Białorusi i Ukrainy, rozpoczynającej naukę w polskim liceum. Celem rozprawy doktorskiej było sprawdzenie, czy w wymowie badanych pojawią się wpływy wybranych języków słowiańskich, czy w grupach badawczych z Ukrainy wschodniej, Ukrainy zachodniej oraz Białorusi uwidocznią się różnice związane z artykulacją i percepcją słuchową, a także czy badani w odmienny sposób będą artykułować głoski w zależności od typu zadania (powtarzanie słów za lektorem oraz czytanie zdań na głos). Do tej pory nie przeprowadzono pogłębionej analizy zależności pomiędzy percepcją słuchową a realizacją fonemów wśród obcokrajowców uczących się języka polskiego. Celem niniejszej pracy jest wsparcie nauczycieli oraz obcokrajowców uczących się języka polskiego w identyfikacji i przezwyciężeniu trudności artykulacyjnych poprzez lepsze zrozumienie ich przyczyn, co w konsekwencji może prowadzić do skuteczniejszego opanowania poprawnej wymowy. Rozprawa doktorska składa się z trzech części. Część teoretyczna zawiera przegląd podstawowej terminologii oraz opis fonetyki i fonologii języków polskiego, rosyjskiego, ukraińskiego oraz białoruskiego. Uwzględniono również zagadnienia związane z procesem percepcji słuchowej oraz umiejętnością czytania. W części metodologicznej pracy przedstawiono problemy badawcze oraz zastosowane metody i techniki. Opisano także grupy badawcze, składające się z dwudziestu osób z Białorusi, dziesięciu osób z Ukrainy wschodniej, na co dzień posługujących się językiem rosyjskim, oraz dziesięciu osób z Ukrainy zachodniej, na co dzień posługujących się językiem ukraińskim. Wszyscy badani wypełniali testy słuchu fonemowego oraz fonetycznego, a także podczas indywidualnych spotkań powtarzali 146 wyrazów za nagranym lektorem oraz czytali na głos 47 zdań, składających się łącznie z 500 wyrazów. Całość została nagrana na dyktafon w celu dalszej analizy. Warunkiem przystąpienia do badania była znajomość języka polskiego na poziomie co najmniej A2. Część analityczna pracy koncentruje się na podsumowaniu sposobów realizacji wybranych fonemów, wyników testów słuchu fonemowego i fonetycznego, a także zależności pomiędzy percepcją słuchową wybranych dźwięków a ich artykulacją. Z przeprowadzonych badań wynika, że samogłoski w większości były realizowane prawidłowo, jednak najwięcej problemów odnotowano z wymową [ɔ], [ɛ], [i] oraz [ɨ]. Badani, wśród których uwidoczniły się wpływy języka rosyjskiego, artykułowali [ɔ] jako [ɔʷ] w pozycji akcentowanej oraz jako [a] lub [ɐ] w pozycji nieakcentowanej. Samogłoskę [ɛ] wymawiano jako [ɨ], [i] lub [a]. Samogłoska [i] w wygłosie przechodziła w [iɛ], a w nagłosie w [ɨ]. Samogłoskę [ɨ] wymawiano jako [ə] lub [ɨj]. Wśród spółgłosek odnotowano wymowę [ʈ͡ʂ] jako [t͡ʃ] lub [t͡ʃʲ], [l] jako [lʲ], [w] jako [ɫ] oraz [ʋ], a także artykulację spółgłosek dziąsłowo-palatalnych w sposób przedniojęzykowy lub jako spalatalizowane sybilanty (za)dziąsłowe. Zestawienie wyników pozwala stwierdzić, że osoby z Ukrainy zachodniej wykazują się na ogół lepszą artykulacją w języku polskim od badanych z Ukrainy wschodniej. Porównując ze sobą natomiast badanych z Ukrainy i Białorusi, można uznać, że z artykulacją samogłosek lepiej poradzili sobie Ukraińcy, aczkolwiek samogłoski nazalizowane <ą> i <ę> lepiej wymawiali Białorusini. Spółgłoski były realizowane w sposób bardziej zróżnicowany, a poprawność ich artykulacji zależała od konkretnego fonemu. W przypadku większości spółgłosek nie odnotowano związku pomiędzy percepcją słuchową a artykulacją. Wyjątek stanowiły obstruenty [ʈ͡ʂ] i [g], dla których zaobserwowano wyraźniejszą korelację pomiędzy tymi aspektami. Badanie miało charakter empiryczny, porównawczy i audiolingwistyczny, a jego przeprowadzenie wymagało przeanalizowania blisko 65 tysięcy realizacji wybranych fonemów. Pozwoliło to na sformułowanie praktycznych wniosków dla dydaktyki języka polskiego jako obcego.

This dissertation presents the characteristics of Polish pronunciation among young people from Belarus and Ukraine who are beginning their education at a Polish high school. The study aims to determine whether the participants’ pronunciation is influenced by selected Slavic languages, whether articulation and auditory perception differ among groups from Eastern Ukraine, Western Ukraine and Belarus, and whether articulation varies depending on the task type (repeating words after a narrator and reading sentences aloud). Until now, no in-depth analysis has been conducted on the relationship between auditory perception and pronunciation among foreigners learning Polish. The objective of the dissertation is to assist Polish language teachers and learners in addressing pronunciation difficulties and understanding their underlying causes, thereby facilitating more effective acquisition of correct articulation. The thesis consists of three parts. The theoretical section provides an overview of key terminology and describes the phonetics and phonology of Polish, Russian, Ukrainian and Belarusian. It also addresses issues related to auditory perception and reading skills. The methodological section outlines the research problems, along with the methods and techniques employed. It describes the research groups, which consisted of twenty participants from Belarus, ten participants from Eastern Ukraine who primarily use Russian in everyday communication, and ten participants from Western Ukraine who predominantly speak Ukrainian. All participants completed tests assessing phonemic and phonetic hearing. During individual sessions, they repeated 146 words after a recorded speaker and read aloud 47 sentences, comprising a total of 500 words. The sessions were recorded using a voice recorder for further analysis. A prerequisite for participation in the study was Polish proficiency level at a minimum A2. The analytical part focuses on the realization of selected phonemes, the results of phonemic and phonetic hearing tests, and the relationship between auditory perception and articulation. This analysis revealed that vowels were, for the most part, produced correctly; however, the greatest number of difficulties were observed with the pronunciation of [ɔ], [ɛ], [i], and [ɨ]. Participants influenced by the Russian language tended to realize [ɔ] as [ɔʷ] in stressed positions and as [a] or [ɐ] in unstressed ones. The vowel [ɛ] was pronounced as [ɨ], [i], or [a]. The vowel [i] would shift to [iɛ] in word-final position and to [ɨ] in initial position. The vowel [ɨ] was articulated as [ə] or [ɨj]. Among the consonants, the following variants were recorded: [ʈ͡ʂ] pronounced as [t͡ʃ] or [t͡ʃʲ], [l] as [lʲ], [w] as [ɫ] or [ʋ], and the dental-palatal consonants were articulated either with a fronted tongue position or as palatalized (post)alveolar sibilants. The findings indicate that participants from Western Ukraine generally demonstrated better articulation in Polish than those from Eastern Ukraine. When comparing participants from Ukraine and Belarus, it was found that Ukrainians had better vowel articulation, whereas Belarusians performed more accurately in pronouncing the nasal vowels <ą> and <ę>. Consonant realization was more varied, and the accuracy of their articulation depended on the specific phoneme. In most cases, no significant correlation was found between auditory perception and articulation. An exception was noted for the obstruents [ʈ͡ʂ] and [g], where a clearer relationship between auditory perception and production was observed. The study was empirical, comparative, and audiolinguistic in nature. Its execution required the analysis of nearly 65,000 realizations of selected phonemes. This allowed for the formulation of practical conclusions relevant to the teaching of Polish as a foreign language.