W MOJEJ TRAGEDII BRAK DLA CIEBIE ROLI”. Kryzys funkcji ojcowskiej i psychotyzacja dramatu drugiej połowy XX wieku na przykładzie twórczości Samuela Becketta, Sarah Kane i Heinera Müllera

Praca podejmuje próbę napisania psychicznej historii powojennej dramaturgii europejskiej drugiej połowy XX wieku. Analizuje w tym celu twórczość Samuela Becketta, Sarah Kane i Heinera Müllera, wykorzystując do tego teorię psychoanalityczną Jacquesa Lacana. Stawiana hipoteza zakłada, że ewolucja formy dramatycznej w XX wieku wynika z kryzysu funkcji ojcowskiej i związanej z nią psychotyzacji dyskursu literackiego – procesu, w którym porządek symboliczny traci swoje dotychczasowe oparcie, gwarantowane przez wielkie narracje, religię i stabilne systemy polityczne. Kluczową kategorią analityczną pracy jest struktura psychozy, rozumiana jako odpowiedź podmiotu na rozpad instancji ojcowskiej, która w psychoanalizie jest pewnym gwarantem sensu. Przez jej wykluczenie podmiot pozbawiony zostaje symbolicznego zakotwiczenia: język zamiast pełnić funkcję mediującą, atakuje go z zewnątrz, a podmiot zmuszony jest sam wytworzyć zastępczy system porządkujący świat. Obserwacja ta okazuje się szczególnie płodna w analizie dramaturgii powojennej – analogiczne procesy widoczne są na poziomie samej formy literackiej: rozpad dialogu, autonomizacja słowa, destabilizacja pozycji mówiącego podmiotu, inwazja Realnego w tekst. Psychoza daje więc wgląd nie tylko w struktury dramatyczne, ale i w samą kondycję języka literackiego powojennego dramatu. Trzej wybrani autorzy reprezentują różne strategie pisarskie w ramach tej samej strukturalnej tendencji. Beckett, czytany przez pryzmat Lacanowskiego lituraterre, krąży wokół dziury w sensie, recyklingując szczątki kultury zachodniej i odsłaniając pustkę po upadłym Ojcu. Kane rozbija formę dramatyczną od środka, zapisując inwazję cielesnego doświadczenia i rozpad granicy między podmiotem a językiem. Müller z kolei demonstruje język jako maszynę błędu reprodukującą własne szczątki; podmiot jego dramatów, pozbawiony symbolicznego zakotwiczenia zostaje zamieszkany przez język i staje się, podobnie do psychotyka, chwilowym nośnikiem procesów znaczących. Praca składa się z dwóch części. Część teoretyczna obejmuje zarys zmian formy dramatycznej i teatralnej, genealogię figury ojcowskiej w psychoanalizie lacanowskiej oraz analizę struktury psychozy i jej ewolucji w nauczaniu Lacana. Część analityczna poświęcona jest kolejno trzem wybranym dramaturgom. Celem pracy jest pokazanie psychoanalizy jako przydatnego narzędzia badawczego dla polskiego literaturoznawstwa, które umożliwia dostrzeżenie w powojennej formie dramatycznej symptomu historycznego momentu naznaczonego traumą.

This study attempts to write a psychic history of post-war European drama in the second half of the 20th century. To this end, it analyzes the works of Samuel Beckett, Sarah Kane, and Heiner Müller, employing the psychoanalytic theory of Jacques Lacan. The central hypothesis posits that the evolution of dramatic form in the 20th century stems from a crisis of the paternal function and the subsequent psychoticization of literary discourse — a process in which the symbolic order loses its traditional grounding, previously guaranteed by grand narratives, religion, and stable political systems. The key analytical category of this work is the structure of psychosis, understood as the subject’s response to the dissolution of the paternal agency, which in psychoanalysis serves as a guarantor of meaning. Through its foreclosure, the subject is deprived of symbolic anchoring: instead of performing a mediating function, language attacks the subject from the outside, forcing them to construct an alternative system to bring order to the world. This observation proves particularly fruitful in the analysis of post-war drama, where analogous processes are visible at the level of literary form itself: the breakdown of dialogue, the autonomization of the word, the destabilization of the speaking subject's position, and the invasion of the Real into the text. Psychosis thus provides insight not only into dramatic structures but also into the very condition of the literary language of post-war drama. The three selected authors represent distinct writing strategies within the framework of this same structural tendency. Beckett, read through the lens of Lacanian lituraterre, circles around the hole in meaning, recycling the remnants of Western culture and exposing the void left by the fallen Father. Kane shatters dramatic form from within, registering the invasion of bodily experience and the breakdown of the boundary between the subject and language. Müller, on the other hand, demonstrates language as a machine of error that reproduces its own debris; the subject of his dramas, stripped of symbolic anchoring, becomes inhabited by language and, much like a psychotic, turns into a transient vehicle for signifying processes. The work consists of two parts. The theoretical section outlines the shifts in dramatic and theatrical forms, provides a genealogy of the paternal figure in Lacanian psychoanalysis, and analyzes the structure of psychosis alongside its evolution throughout Lacan’s teaching. The analytical section is dedicated successively to the three selected playwrights. The objective of this work is to demonstrate psychoanalysis as a valuable research tool for Polish literary studies, one that allows the post-war dramatic form to be viewed as a symptom of a historical moment marked by trauma.