Pragmatyzm czy dyskretna sympatia? Polityka Stolicy Apostolskiej wobec Rewolucji narodowej Francji Vichy (1940-1944)

Niniejsza praca licencjacka analizuje politykę dyplomatyczną Stolicy Apostolskiej wobec Państwa Francuskiego (zwanego powszechnie Francją Vichy) w latach 1940–1944. Zagadnienie omawiane przez autora na samym początku to ideowe fundamenty Rewolucji Narodowej, którymi okazują się nauczanie Charlesa Maurrasa oraz dziedzictwo Action Française, a także myśl “nonkonformistów” wraz z pragmatyzmem marszałka Pétaina. Badanie ukazuje także sposób postępowania Piusa XII oraz Kurii Rzymskiej, charakteryzujący się “strategią wyczekiwania” (attentisme) i księgowania zysków wynikających z prokościelnych reform. Zdefiniowano i omówiono postawę “lojalizmu bez podległości” francuskiego episkopatu oraz nuncjusza Valerio Valeriego, przejawiającą się z jednej strony współpracą z władzami, lecz z drugiej zdecydowanym sprzeciwem, kiedy rząd francuski dopuszczał się zbrodni (przymusowe roboty, współpraca w eksterminacji ludności żydowskiej). Autor bada problem antyjudaizmu oraz antysemityzmu w pismach św. Tomasza z Akwinu, by ostatecznie stwierdzić, iż istniały podstawy, dla których rząd francuski mógł powoływać się na tegoż myśliciela przy wprowadzaniu ustawodawstwa antyżydowskiego. Analiza konfliktów instytucjonalnych – takich jak fiasko zawarcia nowego konkordatu czy sprawa Pobożnych Fundacji w Rzymie – dowodzi, że Watykan zachowywał dystans i unikał głębszego wikłania się w sprawy polityczne Vichy. W konkluzji wykazano, że motorem działań hierarchii kościelnej we Francji były zarówno sympatie wobec obalenia laicko-masońskiego paradygmatu III Republiki, jak i pragmatyczna współpraca z legalnym rządem francuskim.

The present thesis examines the diplomatic policy of the Holy See towards the French State (commonly known as Vichy France) between 1940 and 1944. Initially, the paper focuses on the ideological foundations of the National Revolution, which are shown to be the teachings of Charles Maurras and the legacy of Action Française, as well as the thought of the non-conformists combined with the pragmatism of Marshal Pétain. Moreover, the research explores the approach of Pope Pius XII and the Roman Curia, characterized by a wait-and-see strategy (attentisme) and capitalizing on the benefits resulting from pro-Church reforms. The paper discusses the attitude of loyalty without subjugation of the French episcopate and Nuncio Valerio Valeri, as it manifests itself in cooperation with the authorities, but also in firm opposition when the French government participated in war crimes (forced labor, complicity in the extermination of the Jewish population). The author examines the issue of anti-Judaism and anti-Semitism in the writings of St. Thomas Aquinas, ultimately concluding that there were arguments for the French government to invoke this thinker when implementing anti-Jewish legislation. An analysis of institutional conflicts (such as the failure to conclude a new concordat or the issue of the Pious Establishments in Rome) indicates that the Vatican maintained its distance and avoided deeper involvement in the political situation of Vichy. In conclusion, the paper demonstrates that the driving force behind the actions of the Church hierarchy in France was both sympathy towards the overthrow of the secular-Masonic paradigm of the Third Republic, as well as pragmatic cooperation with the legal French government.