Kobiety w życiu religijnym rzymskiej prowincji Dalmacja w okresie pryncypatu

Rozprawa doktorska poświęcona jest religijnej aktywności kobiet w rzymskiej Dalmacji, badanej przede wszystkim na podstawie źródeł epigraficznych, uzupełnionych przez mniej liczne źródła ikonograficzne. Analiza koncentruje się na roli kobiet w życiu religijnym, niemniej w szerszej perspektywie prowadzi do wniosków na temat ich znaczenia i pozycji w społeczeństwie prowincjonalnym. Cel badawczy został osiągnięty poprzez analizę dostępnej literatury przedmiotu (w tym raportów wykopaliskowych oraz nieopublikowanych prac doktorskich), a przede wszystkim dzięki pogłębionym, szczegółowym studiom nad materiałem źródłowym. Materiał ten w znakomitej części, gdy tylko było to możliwe, został również poddany osobistemu oglądowi, a następnie opracowany w sposób, który stanowi całościowe i interdyscyplinarne podejście do tematyki. Aby lepiej zrozumieć znaczenie oraz wagę źródeł zaprezentowanych i interpretowanych w przedstawionej pracy, porównano je z przykładami pochodzącymi z innych prowincji Cesarstwa Rzymskiego. Wspomniane podejście, wsparte metodami interpretacyjnymi zaczerpniętymi z takich obszarów badawczych jak: Gender Studies, Women and Religion Studies oraz socjologii religii, z której wywodzi się koncepcja Lived Ancient Religion, pozwoliło na wysnucie istotnych wniosków ukazujących złożoną i wieloaspektową kwestię udziału kobiet w życiu religijnym rzymskiej Dalmacji, wpisując się tym samym w szerszą dyskusję nad ich aktywnością kultową w prowincjach rzymskich. Zbadano umiejscowienie zabytków w przestrzeni publicznej, co pozwoliło określić widoczność kobiet w przestrzeniach miejskich. Poddano analizie status społeczny wszystkich dedykantek i kapłanek, dzieląc je na obywatelki, peregrynki, wyzwolenice i niewolnice oraz – tam, gdzie było to możliwe – odtworzono ich pochodzenie, wpisując je tym samym w szerszy kontekst społeczeństwa rzymskiej Dalmacji, jej poszczególnych regionów i miast. Wyróżniono kapłanki oraz bardziej majętne kobiety, a także wskazano, które z nich mogły mieć znaczący wpływ na kształtowanie tkanki miejskiej oraz przestrzeni kultowej poprzez fundację budynków publicznych lub obiektów religijnych. Zbadano, które bóstwa dedykantki z Dalmacji wybierały najczęściej i tam, gdzie było to możliwe, określono motywy religijne, które się za tym kryły. Rozprawa składa się z dziesięciu rozdziałów, poprzedzonych wprowadzeniem i zakończonych podsumowaniem. Pierwsze trzy rozdziały uwzględniają cel, metody, zakres pracy, charakterystykę źródeł oraz stan badań. Czwarty odnosi się bezpośrednio do historii, podziału terytorialnego oraz etnicznego Dalmacji. W piątym kompleksowo zaprezentowano kwestie związane z rolą kobiet w religii rzymskiej – w tym także poza Dalmacją. Szósty – najważniejszy i najbardziej obszerny – rozdział zawiera prezentację wszystkich dedykantek i kapłanek, znanych z inskrypcji zawartych w katalogu, z podziałem na miasta, w których zarejestrowano ich aktywność. W rozdziale siódmym inskrybowane zabytki poddano analizie pod kątem ich lokalizacji w oryginalnych kontekstach przestrzennych oraz zbadano ich materialność. Rozdział ósmy poświęcony został rozważaniom dotyczącym charakteru, publicznego lub prywatnego, aktywności kultowej. W rozdziale dziewiątym zaprezentowano bóstwa, do których zwracały się kobiety mieszkające w rzymskiej Dalmacji. Wreszcie, ostatni rozdział ma charakter syntetyczny: uwzględnia konkluzje na temat statusu i pochodzenia dedykantek, wnioski płynące z porównania chronologii i lokalizacji poszczególnych obiektów, a także zestawia aktywność kultową kobiet i mężczyzn w Dalmacji. Podsumowanie zwieńczone jest przedstawieniem perspektyw porównawczych oraz postulatów badawczych dotyczących możliwości zastosowania wypracowanej metodologii dla studiów w innych prowincjach Imperium Romanum.

This PhD thesis addresses the issue of women’s religious activity in Roman Dalmatia, examined primarily on the basis of epigraphic sources, supplemented by less numerous iconographic sources. While the analysis concentrates on the role of women in religious life, in a broader perspective it also offers conclusions concerning their significance and position within provincial society. The main aim was achieved through an analysis of the publications (including excavation reports and unpublished doctoral dissertations) and, above all, through in-depth, detailed study of the sources. Wherever possible, this material was also examined directly (autopsy) and subsequently interpreted within a comprehensive and interdisciplinary approach to the subject. In order to better understand the meaning and importance of the sources presented and interpreted in this work, they were compared with examples from other provinces of the Roman Empire. This approach, supported by interpretative methods derived from such fields as Gender Studies, Women and Religion Studies, and the sociology of religion (particularly the concept of Lived Ancient Religion), has resulted in significant conclusions that highlight the complex and multifaceted issue of women’s participation in the religious life of Roman Dalmatia. In this way, the dissertation contributes to the broader scholarly discussion of women’s religious activity in the Roman provinces. The study examined the location of monuments in public space, which allowed for an assessment of the visibility of women in urban contexts. The social status of all dedicants and priestesses was analysed, distinguishing between citizens, peregrines, freedwomen, and slaves, and – wherever possible – their origins were reconstructed, situating them within the wider context of the society of Roman Dalmatia, its particular regions and cities. Special attention was given to priestesses and wealthier women, with a focus on identifying those who may have exerted a significant influence on the shaping of the urban and sacred spaces through the foundation of public buildings or religious monuments. The analysis also established which deities were most frequently chosen by female dedicants in Dalmatia and, where possible, explored the religious motivations underlying these decisions. The dissertation consists of ten chapters, preceded by an introduction and followed by a summary. The first three chapters outline the aims, methods, scope of the study, the nature of the sources, and the state of research. Chapter four deals directly with the history, territorial and ethnic divisions of Dalmatia. The fifth chapter comprehensively addresses issues connected with the role of women in Roman religion, without limiting the discussion exclusively to Dalmatia. The sixth chapter – the most extensive and central part of the work – presents all dedicants and priestesses attested in inscriptions included in the catalogue, organized according to the cities where their activity is recorded. Chapter seven analyses inscribed monuments in terms of their location within original spatial contexts and examines their materiality. Chapter eight explores the character of cultic activity, whether public or private. Chapter nine discusses the deities to whom women in Roman Dalmatia addressed their dedications. Finally, the last chapter has a synthetic character: it presents conclusions on the status and origins of dedicants, findings resulting from the comparison of chronology and location of particular monuments, as well as a juxtaposition of the cultic activity of women and men in Dalmatia. The summary concludes with comparative perspectives and research postulates regarding the applicability of the proposed methodology to the study of other provinces of the Roman Empire.