Wszystkożerność, czyli kapitalizm 2.0

Artykuł koncentruje się na próbie odpowiedzi na pytanie, czy na naszych oczach wyłania się nowe społeczeństwo kapitalistyczne, którego zarysy już widzimy, choć do końca nie umiemy go opisać. Jakie społeczeństwo towarzyszy globalnemu systemowi gospodarczemu, który nazywany tu umownie kapitalizmem 2.0? W tekście zakłada się, że tak jak dla kapitalizmu 1.0 decydująca była rewolucja przemysłowa, tak dla kapitalizmu 2.0 jest to – wciąż trwająca – rewolucja cyfrowa. Odpowiedź na pytanie o nowe społeczeństwo kapitalistyczne zakłada postępujący proces autonomizacji kapitalizmu jako systemu technologiczno-gospodarczego w sensie malejącej nad nim kontroli, biorąc pod uwagę dotychczasowe wzory działania zbiorowego aktorów społecznych. W fazie kapitalizmu przemysłowego były to przede wszystkim ruchy społeczne i związki zawodowe, który skuteczność obecnie w społeczeństwach Globalnej Północy w sposób widoczny maleje. Artykuł odwołuje się do trzech koncepcji, które wiele różni, ale które wydają się podzielać pogląd o kapitalizmie jako autonomicznym systemie gospodarczym. Niklas Luhmann odwołuje się do swojej koncepcji samosterowności, autopojezy: kapitalizm reprodukuje się poprzez własne działania, obojętny na ludzkie zamiary i działania, co wyjaśnia zdolność kapitalizmu do ewolucji niezależnie od kontroli politycznej lub społecznej. Alain Touraine operuje pojęciem kapitalizmu finansowego i akcentuje milczenie aktorów społecznych w obliczu kryzysów gospodarczych o zasięgu globalnym. Wiele wskazuje na to, że badane przez niego ruchy społeczne nie uzyskały w XXI wieku wpływu na logikę systemu, który – jak powiedziałby Luhmann – działa „na swoich kodach”. Z kolei Shoshana Zuboff pokazuje, jak daleko sięga władza instrumentalną bezosobowych korporacji, które stopniowo wykluczają indywidualną i zbiorową sprawczość podmiotową i czynią to nie z pomocą ideologii czy represji – jak w totalitarnych systemach politycznych – tylko przez antycypacyjną modyfikację zachowań. Opracowanie poddaje w wątpliwość tezę, że mobilizacje zbiorowe o charakterze emancypacyjnym, wykształcone w okresie kapitalizmu 1.0, będą skuteczne w nowych warunkach kapitalizmu 2.0.

This article focuses on answering the question of whether a new capitalist society is emerging before our eyes, one whose outlines we can already see, though we cannot fully describe it. What kind of society accompanies the global economic system, conventionally referred to here as capitalism 2.0? The article assumes that, just as the industrial revolution was decisive for capitalism 1.0, the digital revolution – still ongoing – is crucial for capitalism 2.0. The answer to the question of the new capitalist society assumes a progressive process of autonomization of capitalism as a technological and economic system, in the sense of diminishing control over it, taking into account the existing patterns of collective action of social actors. In the phase of industrial capitalism, these were primarily social movements and trade unions, whose effectiveness is now visibly declining in societies of the global North. The article draws on three concepts that differ significantly but seem to share a common view of capitalism as an autonomous economic system. Niklas Luhmann draws on his concept of self-direction, autopoiesis: capitalism reproduces itself through its own actions, indifferent to human intentions and actions, which explains capitalism’s ability to evolve independently of political or social control. Alain Touraine employs the concept of financial capitalism and emphasizes the silence of social actors in the face of global economic crises. Much suggests that the social movements he examines have failed to influence the logic of the system in the 21st century, which – as Luhmann would say – operates “by its own codes.” Shoshana Zuboff, in turn, demonstrates the extent of the instrumental power of impersonal corporations, which gradually exclude individual and collective agency, not through ideology or repression, as in totalitarian political systems, but through anticipatory behavioral modification. The article questions the thesis that collective mobilizations of an emancipatory nature, developed during capitalism 1.0, will be effective in the new conditions of capitalism 2.0.