Paradygmaty akcentowe wybranych eklezjalnych bohemizmów w językach wschodniosłowiańskich

Przedmiotem niniejszej pracy są paradygmaty akcentowe wybranych eklezjalnych bohemizmów w językach wschodniosłowiańskich. Celem badań była analiza sposobu, w jaki zapożyczenia pochodzenia czeskiego lub wyrazy przejęte za pośrednictwem języka czeskiego zostały zaadaptowane do systemów fonetycznych i prozodycznych języków wschodniosłowiańskich, a także określenie czynników wpływających na ich współczesną akcentuację.

W części teoretycznej przedstawiono podstawowe zagadnienia prasłowiańskiej akcentologii, ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju paradygmatów akcentowych a, b i c oraz ich bałtosłowiańskich źródeł. Omówiono również wybrane mechanizmy historycznych zmian akcentowych oraz ich znaczenie dla rekonstrukcji dawnych systemów prozodycznych.

Część analityczna obejmuje badanie wybranych bohemizmów, takich jak: biskup, cerkiew, kalendarz, klasztor, kościół, chrzest, krzyż, msza, ołtarz, opłatek, papież, pop oraz rakew. Na podstawie materiału pochodzącego ze słowników staroruskich, źródeł staro-cerkiewno-słowiańskich, korpusów językowych oraz współczesnych słowników ortoepicznych prześledzono rozwój ich akcentuacji od najstarszych poświadczeń aż po współczesne formy w języku rosyjskim, białoruskim i ukraińskim. Szczególną uwagę poświęcono rozróżnieniu pomiędzy starszymi zapożyczeniami przejętymi za pośrednictwem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego lub cerkiewnosłowiańskiego a młodszymi zapożyczeniami pochodzącymi za pośrednictwem języka polskiego.

Przeprowadzona analiza wykazała, że najstarsze bohemizmy z reguły uległy głębokiej integracji z systemami języków wschodniosłowiańskich, zarówno na poziomie fonetycznym, jak i akcentowym. W rezultacie wiele z nich nie różni się dziś znacząco od rodzimego słownictwa. Z kolei młodsze zapożyczenia częściej zachowują ślady polskiego pośrednictwa, zwłaszcza w postaci akcentu padającego na przedostatnią sylabę, charakterystycznego dla języka polskiego. Jednocześnie część leksemów została wtórnie dostosowana do rodzimych reguł prozodycznych języków wschodniosłowiańskich.

Wyniki badania potwierdzają, że analiza paradygmatów akcentowych może stanowić cenne narzędzie w badaniach nad historią słowiańskich zapożyczeń. Rozkład akcentu pozwala nie tylko określić stopień integracji poszczególnych leksemów z językiem przyjmującym, lecz także formułować hipotezy dotyczące chronologii zapożyczeń, języków pośredniczących oraz pierwotnej postaci fonologicznej analizowanych wyrazów.

The subject of this thesis is the accentual paradigms of selected ecclesiastical Bohemisms in the East Slavic languages. The aim of the study was to analyze the ways in which loanwords of Czech origin, or words borrowed through Czech mediation, were adapted to the phonetic and prosodic systems of the East Slavic languages, as well as to identify the factors influencing their present-day accentuation.

The theoretical part presents the fundamental issues of Proto-Slavic accentology, with particular emphasis on the development of accentual paradigms a, b, and c together with their Balto-Slavic origins. Selected mechanisms of historical accentual change and their significance for the reconstruction of earlier prosodic systems are also discussed.

The analytical part examines selected Bohemisms, including biskup, cerkiew, kalendarz, klasztor, kościół, chrzest, krzyż, msza, ołtarz, opłatek, papież, pop and rakew. Drawing on material from Old East Slavic dictionaries, Old Church Slavonic sources, linguistic corpora, and contemporary orthoepic dictionaries, the study traces the development of their accentuation from the earliest attestations to their modern forms in Russian, Belarusian, and Ukrainian. Particular attention is paid to the distinction between older borrowings transmitted through Old Church Slavonic or Church Slavonic and younger borrowings introduced through Polish.

The analysis demonstrates that the oldest Bohemisms generally underwent deep integration into the East Slavic linguistic systems, both at the phonetic and accentual levels. As a result, many of them are no longer significantly distinguishable from native vocabulary. Younger borrowings, by contrast, more frequently preserve traces of Polish mediation, especially in the form of penultimate stress, a characteristic feature of the Polish language. At the same time, some lexemes were re-adapted to the native prosodic rules of the East Slavic languages.

The results of the study confirm that the analysis of accentual paradigms constitutes a valuable tool for research on the history of Slavic loanwords. Stress patterns make it possible not only to determine the degree of integration of particular lexemes into the recipient language, but also to formulate hypotheses concerning the chronology of borrowings, intermediary languages, and the original phonological form of the analyzed words.