Scenografie przełomów. Skutki heterotopii w polskich powieściach młodzieżowych

W tej pracy proponuję wykorzystanie pojęcia heterotopii Foucaulta według jednego z jego pomysłów – jako narzędzia z metaforycznej skrzynki, drogowskazu do dalszej analizy. Założenie badawcze brzmi „co o danej powieści młodzieżowej może nam powiedzieć heterotopia?”. W badaniach wspieram się geopoetyką i innymi pojęciami.

Analizowane powieści to tryptyk: „Ten obcy” Ireny Jurgielewiczowej, „Siódme wtajemniczenie” Edmunda Niziurskiego i „Mój księżycowy pech” Jerzego Broszkiewicza. Każdej powieści poświęcam jeden rozdział.

W pierwszym identyfikuję miejsce akcji „Tego obcego” – wieś – jako uniwersalne miejsce dla każdego czytelnika, a wyspę na rzece jako heterochronię. W tej interpretacji pojawienie się i odejście Zenka jest klamrą, a skutkiem jego odejścia jest przejście w nowy etap dojrzewania i koniec wyspy. Pada dziecięce marzenie o zatrzymaniu czasu.

W drugim badam rolę przestrzeni twierdzy w całej powieści oraz jaką rolę odgrywa w dojrzewaniu Gustawa Cykorza. W tej teorii powieściowe związki – Matusi, Blokerzy, „trzeci związek” – są heterotopiami dewiacji. Szczególnie interesujące okazują się inspiracje Niziurskiego masonerią i skutki tych inspiracji dla interpretacji fabuły. W jeden dzień Gustaw Cykorz kończy zabawę i staje się nastolatkiem. Tytułowe wtajemniczenia zyskują inny wymiar, będący jednym z głównych morałów książki – to ilustracja procesu dojrzewania, dorastania, inicjacji i odkrywania prawdy o świecie.

W trzecim zaś skupiam się na walce Pawła Kostala o szacunek. Cały świat powieści jawi się jako utopia, a bliski Kosmos jako odwrócona, nietolerancyjna heterotopia dewiacji. Jej nieprzyjazny i paradoksalny charakter oddają powieściowe dialogi. Paweł Kostal swoimi metodami przypomina Juliusza Verne’a z „80 dni dookoła świata”. Podobnie jak Gustaw Cykorz, w jeden dzień musi się zmierzyć z bardzo ważnym dla siebie problemem.

Przyjęta metoda badawcza pozwala na wyciągnięcie licznych wniosków teoretycznoliterackich z powieści. Światy przedstawione są skonstruowane w nich różnymi taktykami: mapy, „okna” i sieci punktów. Znalazłem paralele m.in. w historiach Gustawa Cykorza oraz Pawła Kostala. Najważniejszy wniosek z pracy: wszystkie trzy powieści, niezależnie od czasu akcji, kompletnie różnych metod konstrukcji świata i schematów fabularnych opowiadają o dojrzewaniu i przechodzeniu w następny etap życiowy.