Forme e immagini della marginalità nell'opera di Alberto Nessi

Niniejsza praca poświęcona jest analizie zjawiska marginalności w twórczości szwajcarskiego poety i prozaika Alberta Nessiego. Jej celem jest ukazanie form marginalizacji obecnych w jego dziełach oraz motywacji artystycznych stojących za takim wyborem. W pierwszej części zostały przedstawione znaczenia pojęć takich, jak margines, granica, peryferie, centrum i wykluczenie oraz główne teorie dotyczące marginalizacji. Druga dotyczy Szwajcarii włoskojęzycznej jako rejonu peryferyjnego, z uwzględnieniem czynników osłabiających jego pozycję i potencjału twórczego wynikającego z pogranicznego charakteru. W trzeciej została zaprezentowana twórczość Alberta Nessiego, w której konsekwentnie głos oddawany jest jednostkom wykluczonym, krytykowana logika zysku i degradacja środowiska, a równocześnie afirmowana pamięć i etyczne zaangażowanie. Analiza utworów z lat 1975–2020 ukazuje konsekwencję w podejmowaniu tematu marginalności oraz wartość literacką i etyczną poezji Nessiego. Podkreślono, że marginalność stanowi kategorię krytyczną, dzięki której literatura może pełnić rolę przestrzeni oporu, pamięci i wyobraźni.

This thesis investigates the theme of marginality in the works of the Swiss poet and prose writer Alberto Nessi. Its objective is to examine the different forms of marginalisation that emerge in his oeuvre and to explore the artistic and ethical motivations underlying this focus. The first chapter discusses the conceptual framework, outlining notions such as margin, border, periphery, centre, and exclusion, alongside key theories of marginalisation. The second chapter considers Italian-speaking Switzerland as a peripheral region, analysing both the structural factors that contribute to its weakened position and the creative potential generated by its borderland condition. The third chapter offers a close reading of Nessi’s work, which consistently gives voice to marginalised individuals, critiques the logic of profit and environmental exploitation, while simultaneously affirming memory and ethical responsibility. The analysis of texts spanning 1975–2020 highlights the coherence of Nessi’s engagement with marginality and underscores its literary and ethical significance. Ultimately, the study demonstrates how marginality functions as a critical category through which literature can become a space of resistance, remembrance, and imagination.

La presente tesi analizza il concetto di marginalità nelle sue dimensioni teoriche, storiche e letterarie, con particolare attenzione alla poetica dello scrittore ticinese Alberto Nessi. Nella prima parte vengono definiti i termini affini al concetto di margine e discussi i principali approcci teorici sviluppati in ambito politico, sociologico, economico ed ecologico dal secondo dopoguerra a oggi, evidenziando la natura polisemica e interdisciplinare della marginalità. La seconda parte considera la Svizzera italiana come spazio linguistico e culturale periferico nel contesto nazionale ed europeo, mettendo in luce fattori di debolezza e potenzialità creative legate alla sua condizione di frontiera. La terza parte è dedicata all’opera poetica di Nessi, che dà voce agli esclusi, denuncia le logiche del profitto e dello sfruttamento ambientale, e afferma insieme memoria, radicamento e impegno civile. L’analisi di testi pubblicati tra il 1975 e il 2020 mostra la coerenza e l’evoluzione della sua poetica, in cui il margine assume valore non solo geografico e sociale, ma anche esistenziale. In appendice, un’intervista all’autore offre ulteriori spunti sulla funzione della letteratura come spazio di resistenza, memoria e immaginazione.