Eleonory Kalkowskiej (1883-1937) polsko-niemiecka twórczość i jej recepcja

Niniejsza rozprawa jest pierwszą próbą monograficznego zarysowania "mapy" twórczości i recepcji Eleonory Kalkowskiej: polsko-niemieckiej autorki i dramatopisarki; istotnej, choć zapoznanej, agentce sieci transnarodowego modernizmu. W dotychczasowych badaniach historycznoliterackich Kalkowska funkcjonowała przede wszystkim jako autorka paru sztuk (głównie napisanych w latach 1929-1932 „Sprawy Jakubowskiego” i „Doniesień drobnych”), które przyporządkowały jej dorobek do nurtu politycznego Zeittheater okresu Republiki Weimarskiej. Niniejsza rozprawa dowodzi, że był to jeden z powodów marginalizacji Kalkowskiej w zarówno niemieckiej, jak i polskiej historii literatury. Nie bez znaczenia była też kwestia niejednoznacznej, wielopozycyjnej przynależności narodowej, która na różnych płaszczyznach interferowała z recepcją jej twórczości i wpłynęła na wymazanie autorki z unarodowionych kanonów literackich. Do najważniejszych zadań niniejszej rozprawy należało zatem – z jednej strony – zaprezentowanie przypadku Kalkowskiej jako autorki tekstów znacznie wykraczających poza wąskie ramy kategorii Zeittheater (takich jak m.in. młodopolski zbiór opowiadań "Głód życia" z 1904, feministyczno-pacyfistyczny tom poezji "Der Rauch des Opfers" z 1916, "herstoryczna" sztuka poświęcona carycy Katarzynie ["Katharina", ok. 1926] czy "L'Arc de Triomphe", który zaświadcza o zainteresowaniu pisarki tematyką egzystencjalną). Zaś z drugiej strony, opisanie mechanizmów interferencji pomiędzy kategoriami przynależności narodowej, narzucanymi Kalkowskiej (która określała siebie jako "ucieleśniony skrawek Paneuropy"), a recepcją jej twórczości (i ostatecznie: marginalizacją jej dorobku w obrębie unarodowionych historii literatury).

Główne metodologiczne inspiracje, patronujące niniejszej rozprawie, są zaczerpnięte ze studiów, rozwijanych w ramach tak zwanego "zwrotu przestrzennego". Autorka wykorzystuje koncepcje z takich jego nurtów jak geopoetyka, studia nad modernizmem transnarodowym i uchodźczym (exile studies), a także z zakresu feminizmu umiejscawiania. Istotną dla niniejszej rozprawy jest również idea "światowej republiki literatury" Pascale Casanovy, która opisała m.in. mechanizmy rządzące transnarodowym polem literackim oraz wymagania, stawiane pisarzom języków o "niższej" pozycji w hierarchii "światowego" literackiego prestiżu.

Rozprawa jest podzielona na trzy części, których granice podyktowane zostały przez biograficzno-chronologiczne ramy. Część pierwsza ("Migracje") obejmuje lata 1883-1918 i etap nomadycznych poszukiwań Kalkowskiej (zarówno artystycznych, jak i geograficznych). W drugiej ("Zamek i poetka") zrekonstruowana została działalność pisarki w modernistycznym, kosmopolitycznym Berlinie okresu weimarskiego (1919-1933): jej starania o trafienie na scenę oraz punkt szczytowy kariery, gwałtownie przerwany przez dojście NSDAP do władzy. Część trzecia ("Exodus") dotyczy uchodźczych lat Kalkowskiej (1933-1937), spędzonych w Paryżu i Londynie pomiędzy tysiącami innych wygnańców, którzy w późniejszej historii literatury nazwani zostali formacją "modernizmu uchodźczego". W tym świetle przypadek Kalkowskiej jawi się jako ważne ogniwo w historii różnych "geomodernizmów". Zamykający rozprawę „Epilog” pokazuje, w jaki sposób wpisuje się ona w nowe nurty badań historycznoliterackich.

This doctoral thesis is the first attempt to draw a monographical ‘map’ of works and reception of Eleonore Kalkowska, Polish-German modernist poet and playwright, an important, yet forgotten, border-crossing agent of transnational modernism network. In previous studies, Kalkowska functioned mainly as an author of few plays ("Josef" and "Zeitungsnotizen"), written between 1929-1932, which connected her only with political Zeittheater of Weimar Republic. This dissertation argues that it was one of the reasons for Kalkowska’s marginalization in – both Polish and German – literary history. Another factor of this marginalization was Kalkowska's ambiguous, multipositional national affiliation, which interfered with her works and its reception differently in different locations, and ultimately led to her erasure from ‘nationalised’ literary canons. Therefore, the main axis of this thesis is, on the one hand, to present Kalkowska’s case beyond the category of Zeittheater (as an author of e.g. modernist Polish short-stories collection "Głód życia" [The Hunger of Life, 1904], feminist-pacifist poetry from "Der Rauch des Opfers" [The Smoke of Sacrifice, 1916], herstorical play on Catherine the Great ["Katharina", ca. 1926] or "L’Arc de Triomphe" [Triumphal Arch, ca. 1934], which shows Kalkowska’s interest in existential issues). And on the other, is to describe the mechanism of interferences between national categories, which was imposed on Kalkowska (who was describing herself as an „embodied piece of Pan-Europa’s body”), and the reception of her works (eventually: a marginalization from nationalized literary histories).

Main methodological inspirations of this thesis are taken from literary studies, which were developed as a part of ‘spatial turn’. The author uses concepts from ‘geopoetics’, studies of transnational modernism and exile studies, last but not least – locational feminism. An important concept for this thesis is also the idea of the ‘World Republic of Letters’ by Pascale Casanova, who described e.g. the mechanisms governing the transnational literary field and the requirements posed to writers from languages of ‘lower’ positions in the hierarchy of ‘world’ literary prestige.

The doctoral thesis is divided into three parts, framed by the chronological and biographical boundaries. The first ("Migrations") tackles the years between 1883-1918 and the stage of Kalkowska’s nomadic explorations (both artistical and geographical). The second ("The Castle and the Poetess") shows Kalkowska’s years in modernist, Weimar Berlin (1918-1933) – it analyses her artistic networks and constellations, describes her way onto the stage and the high point of her literary career, which was abruptly interrupted by Hitler's rise to power. The third part ("Exodus") tackles the years of exile, which Kalkowska spent in Paris and London, among thousands of other exiles, who were eventually named as a formation of ‘exile modernism’. In this light, Kalkowska’s case appears to be an important link in the history of different ‘geomodernisms’. An Epilogue, which closes this thesis, shows how it corresponds with the new currents of literary history studies.