Le discours politique hégémonique de Nicolas Sarkozy : rhétorique et mise en scène

La communication politique n’est pas un phénomène homogène. Qui plus est, on en parle dans maints ouvrages scientifiques. Aussi le fait-il de manière intéressante, claire et synthétique Tomasz Goban-Klas (1998) qui, en soulignant le caractère interactif de ce type de communication ainsi que l’activité énonciative de tous les participants (acteurs) y étant impliqués, distingue et définit quatre types de communication politique, y compris la communication hégémonique. Sa spécificité consiste dans un type de relation particulier qui se noue entre ses participants et dans le caractère monodirectionnel du discours en émanant : en effet, ce sont les guvernants agissant comme locuteurs (acteurs actifs) qui adressent leurs messages aux gouvernés qui, quant à eux, deviennent leurs récepteurs (acteurs passifs). Par conséquent, la relation qui se constitue entre les participants de la communication hégémonique est concomitamment asymétrique et complémentaire en ce qui concerne la répartition des rôles à jouer dans un espace politique. Or, le discours politique qualifié d’hégémonique se caractérise par deux traits fondamentaux. D’une part, il n’existe pas de disposition équilibrée du pouvoir : c’est aux gouvernants considérés ici comme acteurs institutionnels et professionnels qu’il incombe de détenir le pouvoir au nom de leurs gouvernés, perçus quant à eux comme acteurs non-institutionnels et non-professionnels de la communication politique hégémonique. D’autre part, ce type de discours politique se distingue par une relation intrinsèque spécifique qui se tisse entre les deux acteurs évoqués ; en effet, c’est aux récepteurs du discours, à savoir aux gouvernés en tant que sujets passifs de la communication qu’il revient d’élire ceux qui détiendront le pouvoir en leur faveur. Ce travail avait pour but l’analyse rhétorique du discours politique hégémonique de Nicolas Sarkozy, sixième Président de la Cinqième République, dont l’efficacité oratoire relève de la mise en scène particulière. Cette dernière se fonde sur la mise en œuvre d’un trait inhérent à ce type de discours, c’est-à-dire de la catégorie aristotélicienne de pathos. Les effets de ce dernier sont produits dans le discours analysé par le recours systématique et synergique à des figures du discours considérées comme stratégies discursives (langagières) visant à susciter chez les destinataires de divers genres (variantes) du discours sarkozien de fortes émotions positives (joie, contentement, fierté, réconfort, bonheur, etc.) et négatives (colère, exasperation, dédain, tristesse, amertume, haine, etc.). Notre étude s’appuie sur la base d’un corpus qui comporte une soixantaine d’interventions (soit 380 000 mots environ) effectuées par le président en France et à l’étranger entre janvier 2007 et mai 2012. Pour notre analyse, nous avons saisi et examiné les textes officiels, c’est-à-dire les discours de tribune, préalablement rédigés et prononcés en public, tels que le discours grand public, le discours à l’occasion d’un déplacement, le discours de commémoration, le discours des vœux, le discours de meeting, la déclaration, l’allocution, le message du président, etc. De l’autre côté, nous avons analysé le « discours spontané » qui recouvre les genres (variantes) interactionnels et improvisés du discours politique hégémonique tels que les interviews télévisées ou radiophoniques, les conférences de presse ou les petites phrases (peu ou non officielles) prononcées hors tribune et relayées par les médias de masse. L'objet de la première partie de notre thèse est d'abord de présenter le cadre théorique et conceptuel dans lequel est menée notre étude du discours de Nicolas Sarkozy considéré comme acte de la communication politique. Cette dernière est le résultat d’une interaction complexe – entre discours, action et pouvoir – qui se manifeste dans divers lieux de l’espace public (Patrick Charaudeau 2005). Cette partie de la thèse se compose de trois chapitres dont le premier met en exergue les enjeux majeurs de la communication politique : ses définitions et types. Le deuxième chapitre de la première partie prend pour champ d’études la notion de discours, telle qu’elle est appréhendée dans les sciences du langage. En premier lieu, il offre un parcours comparatif de définitions usuelles et scientifiques de ce terme qu’il est possible de retrouver dans les dictionnaires anglais, français et polonais contemporains. En deuxième lieu, on aborde la notion de discours dans la communication et réunit diverses théories en pragmatique et en socio-sémiotique dans l’analyse du discours. En troisième lieu, nous y présentons le panorama des typologies de discours, en prenant pour point de repère le modèle des trois fonctions du langage de Karl Bühler (1934), afin de passer en revue des typologies mises en évidence par André Petitjean (1989) et Dominique Maingueneau (2002). C’est dans ce sous-chapitre que nous nous penchons également sur trois approches fondamentales de la typologie de discours (Steger, 1974 ; Werlich, 1982 ; Biber, 1989). La dernière partie de ce chapitre est consacrée à un bref examen des notions de classe et de genre de discours, ceci en analyse du discours, en analyse textuelle ainsi qu’en sémiotique. Aussi mettons-nous un accent particulier sur le parcours historique des genres rhétoriques pour aboutir à la mise en relief des enjeux de l’analyse rhétorique du discours. Cette partie du travail débouche sur une synthèse de théories et d’approches qui constituent les fondements théoriques de l’analyse du corpus. Le troisième chapitre théorique a trait au discours politique hégémonique contemporain qui constitue le cœur de notre thèse. Tout d’abord, nous tenons à rappeler le cadre définitionnel du discours politique faisant appel à différentes disciplines : sociologie, anthropologie, sciences politiques, sciences du langage, etc. Puis, nous nous concentrons sur les enjeux du discours politique dit hégémonique tels que les acteurs et les catégories lui étant propres. Enfin, nous présentons le corpus traité ainsi que la méthode de recherche adoptée dans notre analyse du discours sarkozien. Aussi souhaitons-nous faire remarquer à ce propos que les extraits du corpus faisant partie de notre thèse furent rassemblés dans le tome II du présent travail (annexe n˚ 2). Ce tome comporte également le tableau-récapitulatif des interventions de Nicolas Sarkozy étudiées (annexe n˚ 1) ainsi que le CD contenant la totalité des textes intégraux des interventions analysées (annexe n˚ 3). La deuxième partie est consacrée à l’analyse des principales figures du discours de Nicolas Sarkozy fondée sur la classification de Jean-Jacques Robrieux (2000). Nous y présentons les résultats de notre analyse rhétorique du corpus réuni grâce à laquelle nous avons réussi à distinguer deux catégories de procédés langagiers. Cette partie du travail se compose de deux chapitres dont le premier se penche sur l’étude des figures de pensée dans le discours du président. Nous en traiterons deux groupes importants, c’est-à-dire les figures d’intensité (surtout les hyperboles exagérant la réalité décrite dans un sens péjoratif) ainsi que les figures d’énonciation et de dialectique visant principalement à manipuler le destinataire (notamment la subjection et la question rhétorique).

Dans le second chapitre, nous nous focalisons sur la mise en avant des figures de construction, c’est-à-dire celles qui touchent à la syntaxe. Elles englobent deux ensembles de tournures rhétoriques que l’on peut retrouver dans le discours sarkozien. Ce sont des assemblages symétriques et désarticulés, comme par exemple antéisagoge, ellipse, prolepse, anastrophe, enchâssement, syllepese, etc., ainsi que les procédés de répétition et d’accumulation (anaphore, réduplication, parallélisme, anadiplose, dérivation rhétorique, etc.).

La troisième partie prend pour champ d’étude la mise en scène du discours sarkozien. Le premier chapitre se concentre sur la mobilisation du pathos dans le discours présidentiel. Il nous semble pertinent de voir de plus près la notion de pathos, telle qu’elle est appréhendée en rhétorique et en analyse du discours. Nous nous penchons sur la mise en scène de l’affectivité dans le discours du président à travers les procédés langagiers élucidés dans la partie précédente et le rappel des valeurs telles que la démocratie, la solidarité, la paix, la famille, la sécurité, etc. Nous abordons donc de plus près tant les astuces rhétoriques qui contribuent à la sollicitation de l’émotivité positive que les artifices oratoires destinés à déclencher le pathos négatif.

Ayant présenté une analyse rhétorique du parcours émotionnel du discours de Nicolas Sarkozy, nous passons, dans le chapitre deux de cette partie de la thèse, à la construction de l’ethos confortée par divers effets pathémiques mis en exergue dans le chapitre précédent. Dans un premier temps, y est fourni un bref parcours chronologique de la notion d’ethos. Dans un deuxième temps, la question de l’ethos dans l’analyse rhétorique est abordée plus en détail. Nous y examinons minutieusement tant l’ethos préalable que discursif de Nicolas Sarkozy. Quant à ce dernier, nous étudions les procédés énonciatifs qui visent à renforcer diverses figures de l’ethos oratoire d’indentification émotionnelle de Nicolas Sarkozy, tout en lui donnant un caractère dynamique et combatif.

Ainsi, à la lumière de notre étude, il s’ensuit que l’ethos de l’énonciateur joue un rôle capital dans le discours analysé, car il devient un « miroir » où se reflètent les souhaits, les besoins, les désirs et bien d’autres passions des deux instances impliquées dans ce type discursif. L’ethos oratoire de Nicolas Sarkozy – aussi hétérogène soit-il – est bel et bien plongé dans les imaginaires populaires partagés en vue d’atteindre le plus grand nombre de partisans ayant, quant à eux, leurs convictions et prédilections politiques variées. Il se construit donc d’abord un ethos de solidarité qui occupe dans le discours de Nicolas Sarkozy une place centrale. A cet ethos viennent s’ajouter deux autres facettes d’ethos, à savoir un ethos d’humanité et celui de caractère.

Somme toute, nous tenons à récapituler que la présente étude a confirmé que la spécificité du discours politique hégémonique de Nicolas Sarkozy réside dans une immense émotivité qui se trouve à la base de son ethos discursif. L’analyse rhétorique du corpus rassemblé nous a permis de distinguer deux grands ensembles de figures du discours qui caractérisent le discours du président, tout en visant à mobiliser diverses passions. Le discours de Sarkozy, n’étant donc pas homogène, ces dernières relèvent tant du pathos positif que du pathos négatif : c’est là où l’on voit par ailleurs ce discours évoluer. Quant au pathos positif, le mécanisme de communication repose sur la compassion et le volontarisme, évoqués tous les deux par le recours à trois types d’arguments émotifs, à savoir : les arguments ad populum, ad vanitatem et ad verecundiam. Or, pour ce qui est du pathos négatif, la mise en scène du discours de Sarkozy se fonde principalement sur l’évocation de la souffrance. Cette dernière y est systématiquement basée sur la mise en avant du champ lexical de la condamnation absolue, ceci à travers quatre types d’arguments émotifs : les arguments ad personam, ad hominem, ad misericordiam et ad baculum. En effet, c’est à travers une telle mise en scène qui semble privilégier le pathos sur le logos que nous avons observé quelques caractéristiques de l’évolution de ce type discursif. A la lumière de l’analyse rhétorique effectuée dans ce travail, nous trouvons pertinent de noter que le discours présidentiel, celui d’« affect », tend à évoluer, paradoxalement, pourrait-on conclure, vers trois directions majeures, à savoir : le mimétisme, voire l’intertextualité interne (discours de « rupture ») ; l’augmentation qui frôle la dramatisation (discours de « combat ») ; la sensibilisation qui s’associe à la personnalisation (discours de « proximité »).

Komunikacja polityczna nie jest zjawiskiem jednorodnym. Co więcej, mówi się o niej w wielu publikacjach naukowych. Czyni to w ciekawy, syntetyczny i klarowny sposób Tomasz Goban-Klas (1998), który podkreślając interaktywny charakter tego typu komunikacji oraz aktywność enuncjacyjną (wypowiedzeniową) wszystkich jej uczestników (aktorów), wyróżnia i definiuje cztery typy komunikacji politycznej, spośród których komunikację hegemoniczną. Jej specyfika opiera się na szczególnym typie relacji, w którą wchodzą jej uczestnicy, i na jednokierunkowym charakterze dyskursu, który się z niej wyodrębnia: to rządzący bowiem jako nadawcy (aktorzy aktywni) kierują swoje komunikaty do rządzonych, którzy stają się ich odbiorcami (aktorami pasywnymi). Relacja konstytuująca się zatem między uczestnikami komunikacji hegemonicznej jest jednocześnie asymetryczna i komplementarna, jeżeli chodzi o podział ról do odegrania w przestrzeni politycznej. Tymczasem dyskurs polityczny, zwany w konsekwencji hegemonicznym (fr. discours politique hégémonique), znamionują dwie zasadnicze cechy. Po pierwsze jest to brak zrównoważonego rozdysponowania władzy, gdyż to rządzącym – występującym tu w roli aktorów zarówno instytucjonalnych, jak i profesjonalnych – przypada sprawować władzę w imieniu rządzonych, określanych tu mianem niezawodowych i nieinstytucjonalnych uczestników hegemonicznej komunikacji politycznej. Po drugie, ten typ dyskursu politycznego charakteryzuje się specyficzną, immanentną komplementarnością relacji nadawca-odbiorca, w której to odbiorcy, czyli rządzonemu, a więc pasywnemu aktorowi komunikacji, przypada wybierać tych, którzy będą w jego imieniu sprawowali władzę. Celem niniejszej pracy jest analiza retoryczna hegemonicznego dyskursu politycznego Nicolasa Sarkozy’ego, szóstego Prezydenta V Republiki, którego efektywność oratorska jest rezultatem określonej taktyki dyskursywnej (fr. mise en scène discursive) polegającej na szczególnym wykorzystaniu inherentnej cechy tego typu dyskursu, czyli arystotelesowskiej kategorii patosu. Ten ostatni budowany jest poprzez systematyczne i synergiczne stosowanie odpowiedniego zasobu figur retorycznych (fr. figures du discours), czyli pewnego zespołu strategii dyskursywnych (językowych) mających na celu wzbudzanie u odbiorcy różnorakich gatunków (wariantów) omawianego dyskursu politycznego (fr. genre/variante du discours politique hégémonique) silnych emocji pozytywnych (radość, zadowolenie, duma, otucha, szczęście itd.) oraz negatywnych (złość, oburzenie, pogarda, smutek, gorycz, nienawiść itd.). Analizie retorycznej poddane zostały zarówno teksty oficjalnych, uprzednio zredagowanych i wygłoszonych publicznie przemówień (fr. discours de tribune), jak i wypowiedzi spontaniczne, w dużej mierze improwizowane oraz często zakładające interakcję (łącznie ok. 380 tys. słów), w okresie od stycznia 2007 roku do maja 2012 roku. Jeśli chodzi o pierwszą grupę analizowanych wystąpień prezydenckich, wzięto pod uwagę następujące gatunki hegemonicznego dyskursu politycznego: przemówienie prezydenta przed szerokim audytorium, przemówienie z okazji wizyty (krajowej lub zagranicznej), przemowa ku czci, mowa wiecowa, przemówienie wyborcze, oficjalne życzenia, oświadczenie, odezwa, orędzie. Spośród drugiej grupy przywoływanych w pracy wystąpień Nicolasa Sarkozy’ego wymienić należy cztery główne warianty badanego typu dyskursu: wywiad (radiowy lub telewizyjny), konferencja prasowa, polityczna debata telewizyjna oraz powstające często w czasie trwania tychże nieformalne bądź półformalne powiedzonka (fr. petites phrases) rozpowszechniane przez środki masowego przekazu. W pierwszej części pracy opisano ogólne podstawy teoretyczno-pojęciowe, na których opiera się przeprowadzone badanie dyskursu Nicolasa Sarkozy’ego, rozumianego tu jako akt komunikacji politycznej, będącej wynikiem złożonej i odbywającej się w sferze publicznej interakcji: dyskurs-działanie-władza (Patrick Charaudeau 2005). Ta część rozprawy składa się z trzech rozdziałów, z których pierwszy przedstawia definicje oraz typy komunikacji politycznej. W drugim przeanalizowano termin dyskurs z perspektywy nauki o języku, tj. po pierwsze, skoncentrowano się w nim na analizie porównawczej definicji popularnych i naukowych owego pojęcia, dokonując przeglądu współczesnych słowników francusko-, angielsko- i polskojęzycznych. Po drugie, przyjrzano się bliżej badanemu terminowi z punktu widzenia teorii komunikacji, pragmatyki i socjosemiotyki. Po trzecie, zaprezentowano tu zarówno syntezę rozmaitych typologii dyskursu (m. in. Karla Bühlera, 1934; André Petitjeana, 1989; Dominique’a Maingueneau, 2002), jak i trzy fundamentalne podejścia do typologii dyskursu (Hugo Stegera, 1974; Egona Werlicha, 1982; Douglasa Bibera, 1989). Ostatnia część tego rozdziału poświęcona jest zwięzłej analizie pojęć, takich jak klasa i gatunek dyskursu, z perspektywy analizy dyskursu, analizy tekstualnej oraz semiotyki. Ponadto ukazano tu pokrótce przegląd historyczny gatunków retorycznych i główne aspekty analizy retorycznej dyskursu. Rozdział ten kończy się syntezą teorii oraz podejść stanowiących ramy teoretyczne dla naszej analizy zebranego materiału badawczego. Rozdział trzeci traktuje o współczesnym hegemonicznym dyskursie politycznym. W pierwszej kolejności, przypomniano tu terminy odwołujące się do kilku dyscyplin humanistycznych, m.in.: socjologii, antropologii, politologii czy też samego językoznawstwa. Następnie skupiono się na najistotniejszych aspektach hegemonicznego dyskursu politycznego, takich jak aktorzy i kategorie mu właściwe, tj. komunikaty polityczne, teksty polityczne i gatunki tekstów politycznych. W ostatniej części tego rozdziału przedstawiono szczegółowy opis analizowanego korpusu oraz metodologię badań przyjętą w niniejszej pracy. W tym miejscu należy wspomnieć, iż fragmenty korpusu cytowane i omawiane w naszej rozprawie zostały zebrane w tomie II (aneks nr 2). Tom ten zawiera również tabelę podsumowującą, stanowiącą syntetyczny opis badanych wystąpień publicznych Nicolasa Sarkozy’ego (aneks nr 1), oraz płytę CD ze zbiorem całkowitych tekstów wystąpień poddanych analizie retorycznej (aneks nr 3). Druga część pracy poświęcona jest analizie retorycznej dyskursu Nicolasa Sarkozy’ego opartej na klasyfikacji głównych figur dyskursu Jeana-Jacques’a Robrieux (2000). Przedstawiono w niej wyniki naszych badań nad zebranym korpusem, dzięki którym udało nam się wyróżnić dwie konstytutywne kategorie środków językowych. Ta część rozprawy składa się z dwu rozdziałów, z których pierwszy skupia się na analizie tzw. figur myśli (fr. figures de pensée) znamionujących badany dyskurs prezydencki. Są to po pierwsze tzw. figury natężenia (fr. figures d’intensité), z których na pierwszy plan wysuwają się hiperbole wyolbrzymiające opisywaną w nim rzeczywistość w sposób pejoratywny (fr. tapinoses). Po drugie, doniosłą rolę odgrywają w analizowanym dyskursie tzw. figury enuncjacyjno-dialektyczne (fr. figures d’énonciation et de dialectique), mające na celu przede wszystkim manipulowanie odbiorcą. Należą do nich dwa rodzaje zabiegów stylistycznych, typowych dla dyskursu prezydenckiego: dialog pozorny (fr. subjection) i pytanie retoryczne (fr. question rhétorique). W drugim rozdziale skoncentrowano się na figurach składniowych (fr. figures de construction), które obejmują dwie kategorie chwytów retorycznych charakterystycznych dla analizowanego dyskursu. Z jednej strony są to przekształcenia symetryczne i niesymetryczne oraz tzw. konstrukcje nietypowe (fr. assemblages symétriques, désarticulés et constructions atypiques). Należą do nich m. in. szczególna odmiana antytezy (fr. antéisagoge), elipsa, prolepsis, anastrofa, zdanie wplecione (fr. enchâssement), syllepsis itd. Z drugiej zaś są to rozmaite zabiegi oparte na powtórzeniach bądź na nagromadzeniach pewnych elementów zdania (fr. procédés de répétition et d’accumulation), tj. anafora, reduplikacja, paralelizm składniowy, anadiploza, derywacja retoryczna itd. W trzeciej części rozprawy zajmujemy się analizą taktyki dyskursywnej Nicolasa Sarkozy’ego. Rozdział pierwszy dotyczy realizacji patosu w dyskursie prezydenta. Rozpoczyna się on od próby definicji terminu patos z punktu widzenia retoryki i analizy dyskursu. Następnie scharakteryzowano wymiar afektywny badanego dyskursu (tzw. patos pozytywny i patos negatywny). Kreowany jest on za pomocą środków językowych opisanych w drugiej części naszej pracy oraz poprzez odwoływanie się do określonych wartości, np. demokracja, solidarność, pokój, rodzina, bezpieczeństwo itd.

Rozdział drugi tej części rozprawy poświęcony jest konstrukcji etosu opartej na mechanizmach wykorzystujących patos (fr. mécanismes pathémiques) i przedstawionych w poprzednim rozdziale. W pierwszej kolejności dokonano tu chronologicznego przeglądu terminu etos, zwracając szczególną uwagę na jego ujęcie w analizie retorycznej. W części praktycznej tego rozdziału opisano zarówno etos predyskursywny (fr. ethos préalable), jak i dyskursywny (fr. ethos discursif) Nicolasa Sarkozy’ego. W przypadku tego ostatniego, położono nacisk na analizę środków enuncjacyjnych (fr. procédés énonciatifs) – zwłaszcza czasowników oraz zaimków osobowych w pierwszej osobie – mających na celu wyeksponowanie tzw. figur etosu identyfikacji emocjonalnej (fr. figures des ethos d’identification émotionnelle), poprzez które realizuje się on w praktyce i przyczynia do personalizacji dyskursu, nadając mu tym samym charakter dynamiczny i konfrontacyjny.

W wyniku przeprowadzonej analizy, udało nam się wyróżnić cztery figury etosu oratorskiego typowe dla dyskursu prezydenta, tj. etos solidarności (fr. ethos de solidarité), etos ludzkości (fr. ethos d’humanité), etos silnego charakteru (fr. ethos de caractère) oraz etos charyzmatycznego przywódcy (fr. ethos de chef charismatique). W efekcie, etos dyskursywny nadawcy ma stać się w jak największym stopniu zgodny z oczekiwaniami, czy wręcz pragnieniami odbiorcy. Chodzi tu bowiem o swoiste zbliżenie pomiędzy instancją polityczną a instancją obywatelską poprzez odwoływanie się do wartości nie tylko wspólnych im obu, ale przede wszystkim je spajających.

Reasumując, z naszych badań przeprowadzonych nad korpusem składającym się z tekstów wyżej wymienionych gatunków publicznych wystąpień prezydenckich wynika, iż ich taktycznie skomponowana i heterogeniczna warstwa uczuciowa przyczynia się do kreowania równie niejednorodnego etosu dyskursywnego nadawcy. Odbywa się to za pomocą zestawu odpowiednio wyselekcjonowanych środków językowych, zwłaszcza leksykalnych i składniowych, oraz argumentacji mającej wzbudzić u odbiorcy określoną gamę emocji. Jeśli chodzi o tzw. patos pozytywny, taktyka dyskursywna Sarkozy’ego zasadza się na okazaniu swemu audytorium współczucia, jak i odznacza się przyjęciem przez nadawcę postawy woluntarystycznej.

Oprócz strategicznie dobranych figur retorycznych, uczucia pozytywne są wywołane przez trzy podstawowe typy argumentów emocjonalnych: argumenty ad populum, argumenty ad vanitatem oraz argumenty ad verecundiam. Odnośnie do patosu negatywnego, z naszej analizy wynika, że mechanizm komunikacyjny nadawcy ma swoje podłoże w przywoływaniu obrazów cierpienia. Te ostatnie odmalowywane są w oparciu o wyeksponowanie negacji, krytyki, a nawet potępienia, przy jednoczesnym zastosowaniu czterech typów argumentów emocjonalnych, takich jak argumenty ad personam, argumenty ad hominem, argumenty ad misericordiam i argumenty ad baculum.

W rezultacie, analizując taktykę dyskursywną Nicolasa Sarkozy’ego, doszliśmy do wniosku, iż współczesny hegemoniczny dyskurs polityczny (a dyskurs prezydenta jest jego interesującym przykładem) ewoluuje, zrywając z tradycją dyskursu politycznego stawiającego na pierwszym planie logos, w kierunku heterogenicznego dyskursu afektywnego (fr. discours d’affect), bazującego, jak podkreślał sam prezydent, na mowie potocznej, klarownej i autentycznej (fr. « parler clair et authentique »). W ten sposób uwydatniają się jego trzy podwójne cechy charakterystyczne (i tym samym techniki) a zarazem kierunki rozwoju:

a) mimetyczność i intertekstualność: dyskurs zerwania (fr. discours de « rupture »); b) wyolbrzymienie i dramatyzacja: dyskurs walki (fr. discours de « combat »); c) uwrażliwienie i personalizacja: dyskurs bliskości (fr. discours de « proximité »).

Political communication is not a homogenous phenomenon. It has been addressed in numerous scientific works, and was also notably discussed in a clear, succinct, and interesting fashion by Tomasz Goban-Klas (1998). Emphasizing the interactive nature of such communication and the enunciative activity of all its participants (actors), Goban-Klas distinguishes and defines four types of political communication, one of which he dubs hegemonic communication. There are two particularities of hegemonic communication: the nature of the relationship established between its participants and the unidirectional nature of the discourse which emanates from it. Specifically, it is those who rule, acting as senders (active actors), who address their messages to the ruled, who in turn become the recipients of those messages (passive actors). Hence, the relationship which is constituted between the participants in hegemonic communication is simultaneously asymmetrical and complementary, in terms of the distribution of roles available to be played in the political space. The political discourse referred to as hegemonic is characterized by two essential features. On the one hand, there is no balanced arrangement of power: it is incumbent on those who rule, considered here as institutional and professional actors, to hold power in the name of the ruled, who are regarded as non-institutional and non-professional actors in hegemonic political communication. On the other hand, this type of political discourse is marked by the inherent relationship between the two actors: in effect, it is incumbent on the recipients of this type of discourse — namely the ruled who are perceived as passive subjects of this mode of communication — to elect those who will hold power on their behalf. This work attempts a rhetorical analysis of Nicolas Sarkozy’s hegemonic political discourse. The rhetorical effectiveness of the sixth President of the Fifth Republic stems from a particular discursive tactic, one based on the implementation of an inherent feature of hegemonic discourse, i. e. the Aristotelian category of pathos. In the discourse this work shall examine, the effects of pathos are produced by means of certain figures of speech, considered here as discursive strategies employed to arouse strong feelings in Sarkozy’s listeners: positive emotions (joy, contentment, pride, reassurance, happiness, etc.) and negative emotions (anger, exasperation, disdain, sadness, bitterness, hatred, etc.). Our study is based on a corpus comprised of roughly sixty speeches (approximately 380,000 words) made by the President both domestically and internationally between January 2007 and May 2012. For the sake of our analysis, we have collected and examined official texts: that is, speeches prepared beforehand and made in public, such as commemorative speeches, the President’s wishes, declarations, messages, etc. Additionally, we have analyzed the spontaneous discourse which encompasses interactive and off-the-cuff genres of hegemonic political discourse: TV and radio interviews, press conferences, and sound bites, ranging from less-official to utterly informal, made by Sarkozy while away from the podium and then relayed by the media. The purpose of the first part of our dissertation is to present a theoretical and conceptual framework for our analysis of Nicolas Sarkozy’s discourse regarded as an act of political communication. This communication is the result of a complex interaction between discourse, action, and power which manifests itself in diverse areas of the public space (Patrick Charaudeau 2005). This part of our work consists of three chapters, the first of which deals with major aspects of political communication: its definitions and types. The second chapter of the first part focuses on the notion of discourse as it is widely described in linguistics. Firstly, it offers a review of the definitions that can be found in English, French and Polish dictionaries. Secondly, the notion of discourse is examined in relation to communication and a number of theories derived from pragmatics and social semiotics are characterized. Thirdly, we present some discourse typologies, referring back to Karl Bühler’s Organon model (1934) and the typologies put forward by André Petitjean (1989) and Dominique Maingueneau (2002). It is also in this chapter that we address three fundamental approaches to discourse typology (Steger, 1974; Werlich, 1982; and Biber, 1989). The last part of the second chapter is devoted to a brief examination of notions of class and genre in discourse, from the perspectives of discourse analysis, text analysis, and semiotics. We have emphasized the historical review of rhetorical genres to further our discussion of the main aspects of rhetorical analysis of discourse. The second chapter ends with a synthesis of theories and approaches which constitutes a theoretical basis for our rhetorical analysis of the corpus. The third theoretical chapter deals with the hegemonic political discourse of our times which is the core of our research. Firstly, we present the definitional framework of political discourse, relating to several disciplines: sociology, anthropology, political science, linguistics, etc. Secondly, we focus on the crucial aspects of so-called hegemonic political discourse, such as the actors and categories inherent to it. Thirdly, we present the corpus and research methodology used in our analysis of Sarkozy’s discourse. We should like to highlight at this point that the excerpts of our corpus are collected in volume II (annexe n˚ 2). This volume also contains a recapitulation chart of the Sarkozy speeches analyzed in this dissertation (annexe n˚ 1), as well as a CD containing complete texts of all the speeches examined (annexe n˚ 3).

The second part examines the main figures of speech in Sarkozy’s discourse according to the classification developed by Jean-Jacques Robrieux (2000). We present here the outcome of our rhetorical analysis of the corpus, within which we have managed to distinguish two categories of linguistic devices. This part of our work is comprised of two chapters, the first of which discusses the figures of thought in the President’s discourse. There are two groups of these figures: figures of intensity (mainly hyperbolic exaggerations of reality used pejoratively), and figures of enunciation and dialectic aimed principally at manipulating the recipient (most especially, fallacious dialogues and rhetorical questions).

In the second chapter, we focus on two groups of syntactic figures of speech that can be tracked in Sarkozy’s discourse. These are, first, symmetrical and asymmetrical constructions such as ellipsis, prolepsis, anastrophe, parenthetic clause, etc., and second, linguistic devices based on either repetition or accumulation (e. g., anaphora, reduplication, parallelism, etc.). In the third part of this dissertation, we examine Sarkozy’s discursive tactics. The first chapter deals with the implementation of pathos in the President’s discourse. To start with, we take into account the notion of pathos, as it is elaborated on in rhetoric and discourse analysis. Next, we delve into the affective dimension of Sarkozy’s speeches which are composed of a variety of the linguistic devices analyzed previously, and consider their relationship to values such as democracy, solidarity, peace, family, security, etc. Finally, we scrutinize those rhetorical devices which contribute to arousing both positive and negative emotions in the discourse studied.

Having analyzed the discursive effects of pathos as a mode of persuasion in Sarkozy’s discourse, we then proceed to discuss the ways Sarkozy’s discourse creates an ethos by means of pathos. We begin by offering a concise historical review of the notion of ethos. Later, the same concept is dealt with in the context of rhetorical analysis alone. Next, the pre-discursive and discursive ethos of the President are tackled in detail. As regards the latter, we have focused on so-called enunciative devices which aim to reinforce the figures of Sarkozy’s oratorical ethos of emotional identification and render it both dynamic and bellicose in character.

In light of our research into Sarkozy’s speeches, four figures of oratorical ethos have been singled out as typical characteristics of the President’s discourse: the ethos of solidarity, the ethos of humanity, the ethos of the strong character, and the ethos of the charismatic leader. The discursive ethos of the sender needs to conform to the expectations and desires of the recipient if the discourse is to be persuasive. The key is to bridge the gap between the two realms (that of the politician and that of the citizen) which are believed to share a common denominator: the system of values that binds them together.

To sum up, our research on Sarkozy’s hegemonic political discourse has proven that the particularity of that discourse stems from an immense emotive dimension which underlies the discursive ethos of the speaker. A rhetorical analysis of the corpus collected enables us to examine two major categories of the figures of speech that appear to be typical of the President’s discourse and which aim to generate a great number of feelings. In Sarkozy’s discourse, which is far from being homogenous, strong emotions are derived from both positive and negative pathos: pathos, specifically, is where one can see this discourse evolve. As far as positive pathos is concerned, Sarkozy’s mechanism of communication consists of compassion and volunteerism, each of which are activated by three types of emotive arguments: arguments ad populum, arguments ad vanitatem and arguments ad verecundiam. With respect to negative pathos, Sarkozy’s discursive tactics seem to be based upon the evocation of suffering in particular. Suffering is systematically invoked through the semantic field of condemnation, using four types of emotive arguments: arguments ad personam, arguments ad hominem, arguments ad misericordiam and arguments ad baculum.

As a result, it is through those discursive tactics which appear to favor pathos over logos that we have come to discover several evolutionary characteristics of this type of discourse. In light of the rhetorical analysis presented in this work, we find it worth noting that Sarkozy’s presidential discourse, which aims to be “clear and authentic,” tends to evolve, perhaps paradoxically, into three major directions which can be regarded as its three paired features and/or techniques: • mimetism and intertextuality (the discourse of “rupture?”); • exaggeration and dramatization (the discourse of “combat?”); • sensitivity-fostering and personalization (the discourse of “proximity”).