(Nie)pewność: nauka w obiegu problematycznych informacji. Zaufanie, platformy i odbiorcy

Polskojęzyczny internet stanowi środowisko, w którym informacje o nauce funkcjonują obok treści je upraszczających, reinterpretujących lub podważających. Niniejszy raport mapuje ten obszar infosfery, analizując go nie przez pryzmat pojedynczych nieprawdziwych twierdzeń, lecz jako złożony ekosystem obiegu treści, osadzony w określonych kanałach komunikacji i mechanizmach zaangażowania. Analiza obejmuje 976 967 wzmianek z okresu od listopada 2023 r. do października 2025 r., pochodzących z platform społecznościowych – Facebooka, Instagrama, X, TikToka i YouTube’a – oraz z innych otwartych źródeł online, takich jak fora, blogi, portale i komentarze. Badanie obejmuje 95 tematów pogrupowanych w sześć wątków: zdrowie, szczepienia, technologie, klimat, kosmos i wszechświat oraz historia i społeczeństwo. W ramach badania analizowano zarówno wzmianki neutralne i debunkujące, jak i informacje problematyczne, zdefiniowane jako treści „niedokładne, wprowadzające w błąd, nieprawidłowo przypisane lub całkowicie sfabrykowane” (Jack 2017).

Unikalność tego zestawienia polega na tym, że pozwala spojrzeć na problematyczne informacje o nauce jak na złożoną, nierównomiernie rozbudowaną strukturę. W tej perspektywie główne wątki – zdrowie, szczepienia, technologie, klimat, kosmos czy historia i społeczeństwo – wyznaczają jej nadrzędne kategorie. Poszczególne tematy, takie jak „plandemia”, leczenie raka, szkodliwość szczepień, 5G, HAARP, chemtrails, depopulacja, likwidacja gotówki czy płaska Ziemia, skupiają się wokół nich w gęstsze węzły lub luźniejsze powiązania. Kanały komunikacji tworzą natomiast sieć połączeń, po których przemieszczają się treści: fora, portale i komentarze działają jak trwałe, choć oddalone od siebie węzły, podczas gdy platformy społecznościowe przyspieszają przepływ tematów między różnymi odbiorcami i decydują o ich zasięgu.

Analiza pokazuje, że problematyczne informacje o nauce nie rozchodzą się losowo. Zdrowie, szczepienia i technologie są szczególnie silnie obecne na forach, portalach i w komentarzach, gdzie treści mogą długo pozostawać dostępne, być odnajdywane przez wyszukiwarki i powracać w kolejnych dyskusjach. Platformy społecznościowe tworzą z kolei odrębne środowiska obiegu: X sprzyja szybkiemu powielaniu treści i przenoszeniu tematów politycznych oraz spiskowych; TikTok wzmacnia krótkie, wiralowe materiały zdrowotne i poradnikowe; YouTube sprzyja dłuższym narracjom spiskowym; Facebook wzmacnia treści emocjonalne i polaryzujące; a Instagram tworzy nisze wokół zdrowia, wellness, paramedycyny i medycyny alternatywnej.

Istotnym ustaleniem raportu jest również izolacja tego środowiska informacyjnego. Tylko niewielka część analizowanych wzmianek zawiera linki zewnętrzne, a większość odnośników prowadzi do innych treści platformowych – nie do źródeł eksperckich czy instytucjonalnych. Problematyczne informacje o nauce krążą zatem w dużej mierze w obiegach zamkniętych, w których treści są powielane, wzmacniane i komentowane bez zetknięcia z rzetelnymi wyjaśnieniami.

Wyniki raportu mają bezpośrednie przełożenie na praktykę komunikacji naukowej. Pokazują, że skuteczny zasięg wymaga obecności zarówno na platformach społecznościowych, jak i w rozproszonych przestrzeniach internetu – na forach, w komentarzach, w treściach dobrze widocznych w wyszukiwarkach. Pominięcie tych środowisk oznaczałoby pozostawienie bez odpowiedzi znacznej części obiegu problematycznych informacji.

Raport wskazuje jednocześnie, że nie istnieje jedna uniwersalna strategia reagowania. Skuteczna komunikacja wymaga dopasowania do konkretnego układu: temat – platforma – grupa odbiorców – mechanizm zaangażowania. Inaczej należy odpowiadać na treści paramedyczne na Instagramie i TikToku, inaczej na teorie spiskowe rozwijane na YouTubie, a inaczej na gwałtowne fale udostępnień na X czy emocjonalne spory toczące się na Facebooku.

Raport kończy trzystronicowe streszczenie.

The Polish-language internet is an environment in which information about science exists alongside content that simplifies, reinterprets, or challenges it. This report maps this area of the infosphere, analysing it not through the lens of individual false claims, but as a complex ecosystem of content circulation, embedded in specific communication channels and engagement mechanisms. The analysis covers 976,967 mentions from the period between November 2023 and October 2025, drawn from social media platforms – Facebook, Instagram, X, TikTok, and YouTube – as well as other open online sources such as forums, blogs, portals, and comment sections. The study encompasses 95 topics grouped into six threads: health, vaccines, technology, climate, space and the universe, and history and society. It analyzed both neutral and debunking mentions as well as problematic information, defined as content that is ‘inaccurate, misleading, misattributed, or wholly fabricated’ (Jack 2017). The distinctive value of this compilation lies in its ability to view problematic science information as a complex, unevenly developed structure. From this perspective, the main threads – health, vaccines, technology, climate, space, and history and society – define its overarching categories. Individual topics, such as the «plandemic,» cancer treatment, vaccine harm, 5G, HAARP, chemtrails, depopulation, the abolition of cash, and flat Earth, cluster around these threads in denser nodes or looser associations. Communication channels, meanwhile, form a network of connections through which content travels: forums, portals, and comment sections function as stable, if isolated, nodes, while social media platforms accelerate the flow of topics between different audiences and determine their reach. The analysis shows that problematic science information does not spread randomly. Health, vaccines, and technology are particularly strongly represented on forums, portals, and in comment sections, where content can remain accessible for extended periods, be discovered via search engines, and resurface in subsequent discussions. Social media platforms, in turn, create distinct circulation environments. X favours the rapid amplification of content and the spread of political and conspiratorial topics. TikTok boosts short, viral health and how-to content. YouTube favours longer conspiratorial narratives. Facebook amplifies emotional and polarising content, while Instagram cultivates niches around health, wellness, paramedicine, and alternative medicine. A significant finding of the report is also the isolation of this information environment. Only a small fraction of the analysed mentions contain external links, and the majority of references lead to other platform-based content – not to expert or institutional sources. Problematic science information thus circulates largely within closed loops, in which content is replicated, amplified, and commented upon without any encounter with reliable explanations. The report’s findings have direct implications for science communication practice. They demonstrate that effective reach requires a presence both on social media platforms and across the dispersed spaces of the internet – on forums, in comment sections, and in content that is highly visible in search engines. To overlook these environments would be to leave a significant share of problematic information circulation unanswered. The report also makes clear that no single universal response strategy exists. Effective communication requires tailoring to a specific combination: topic – platform – audience – engagement mechanism. The appropriate response to paramedical content on Instagram and TikTok differs from the response to conspiratorial narratives developed on YouTube, and differs again from the rapid sharing surges on X or the emotionally charged disputes unfolding on Facebook. The report concludes with a three-page summary.