Szaleństwo w operze. Dzieje motywu w epoce nowoczesnej

Praca dotyczy motywu szaleństwa w operze od początku XVII do początku XX wieku. We wstępie rozprawy przywołany został film Opera (reż, Dario Argento). Opowiada on o młodej śpiewaczce prześladowanej przez szaleńca. Film stanowi metaforę teatru operowego – czy jest on miejscem, w którym kobiety zostają poddane opresji, czy też przeciwnie, jest to przestrzeń ich emancypacji? Pytanie to jest przywołane w kontekście dyskusji między Susan McClary i Catherine Clément (optującymi za pierwszą tezą) a Carolyn Abbate (obstającą przy drugim twierdzeniu). Następny rozdział jest poświęcony zagadnieniom teoretycznym: w jaki sposób szaleństwo można rozumieć jako chorobę nowoczesną, w jaki sposób opera jest powiązana z nowoczesną estetyką oraz w jaki sposób opisywano dotychczas historię motywu szaleństwa w operze. Pierwsze z zagadnień zostało zanalizowane przy pomocy Michela Foucaulta i jego pracy Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu. Drugi z problemów został ukazany poprzez analizę barokowej teorii afektów. Na koniec został przedstawiony stan badań na temat wątku szaleństwa w operze. Kolejne rozdziały to szczegółowe studia historyczne prezentujące motyw operowego szaleństwa w różnych epokach. Każdy z nich rozpoczyna się od analizy współczesnego materiału filmowego. W rozdziale poświęconym operze XVII wieku opisany został sposób, w jaki wątek ten pojawił się w operze: w wersji poważnej i komicznej (w twórczości Monteverdiego – z jednej strony w postaci lamentów, między innymi tytułowej bohaterki z jego opery Arianna, z drugiej zaś w scenie szaleństwa inspirowanej tradycją commedia dellʼarte, w nieukończonej operze La finta pazza Licori). Oba sposoby przedstawiania szaleństwa rozwijały się przez całe stulecie – komiczna wersja między innymi w operze weneckiej (La finta pazza Francesca Sacratiego), wersja tragiczna w licznych lamentach bohaterek (za przykład służą dwie wersje historii Dydony w operach Francesca Cavallego i Henryʼego Purcella). Rozdział poświęcony operze XVIII wieku skupia się na wątku Orlanda – szalonego bohatera z poematu Ludovica Ariosta. Pojawiał się on w różnych kontekstach: pastoralnym (serenata Angelica Metastasia z muzyką Porpory), komediowym (Orlando paladino Nunziano Porty z muzyką Haydna) lub heroicznym (Orlando furioso Grazio Bracciolego z muzyką Vivaldiego). W najbardziej oryginalny i złożony sposób bohater ten został przedstawiony w operze Händla Orlando. W rozdziale dotyczącym XIX wieku nacisk został położony na wątek kobiet szalonych z powodu nieszczęśliwej miłości. W wersji łagodniejszej bohaterki popadają w somnambulizm (dzieła inspirowane kulturą sentymentalną XVIII wieku, w szczególności Niną – librettem opracowanym między innymi przez Dalayraca i Paisiella), w wersji tragicznej popadają w szaleństwo ze skutkiem śmiertelnym (wpływ powieści gotyckiej i historycznej). Oba sposoby ukazywania szaleństwa zostały zaprezentowane na przykładzie dzieł Belliniego i Donizettiego (Lunatyczka, Pirat, Linda di Chamounix i Łucja z Lamermooru). Rozdział dotyczący przełomu XIX i XX wieku skupia się na inspiracjach psychoanalitycznych w operze (wpływ Studiów nad histerią Freuda i Breuera w Elektrze Richarda Straussa i Erwartung Schönberga). W zakończeniu podsumowana została kwestia opery jako ambiwalentnej formy sztuki. Wychodząc od różnych interpretacji gestu uciszenia śpiewaczki (Marii Callas) w filmie Medea Pasoliniego, przedstawiony został niejednoznaczny status teatru operowego, który był jednocześnie miejscem opresji, ale i emancypacji kobiet.

This thesis deals with the theme of madness in opera during the modern period – from the beginning of the seventeenth century till the beginning of the twentieth century. The topic is introduced by the movie Terror at the Opera by Dario Argento. It describes a story of a madman playing a game with a young opera singer who portraits the role of Lady Macbeth in Verdiʼs opera. Argentoʼs movie serves as metaphor of the opera theatre – is it a place that torments women or, on the contrary, is envoicing them? This question is mirrored in the debate between Susan McClary and Catherine Clément (both opting for the first thesis) and Carolyn Abbate (who is forcing the latter). The next chapter is devoted to the methodological issues. It deals with three problems: how is madness related to modernity, how is opera related to modernity and how madness is represented in opera. The first issue is analysed by Michel Foucault in Madness and Civilisation. His book is a detailed historical research concerning the mental illness as a concept emerged in the early modern period. The second issue is depicted by the analysis of Affektenlehre – a new aesthetic concept born with the opera. The third issue is described in a series of different scholar approaches to the topic of madness in opera. Following chapters are historical analysis of the madness in opera in different periods of time. Each of them begins with an analysis of an audiovisual material. In the chapter devoted to the seventeenth century it is described how the topic of madness was introduced to the opera: in the comic and serious version (in the works by Monteverdi – first one in the uncompleted La finta pazza Licori, inspired by commedia dellʼarte, and the second one in his highly original laments, especially lamento of the main character from the lost opera Arianna). The two versions flourished in the seventeenth century – comic depiction of madness was a popular theme in Venetian opera (Francesco Sacartiʼs La finta pazza), also laments were frequently depicted (two versions of the story of queen Dido: by Francesco Cavalli and by Henry Purcell). In the chapter devoted to the eighteenth century the main topic that is analyzed is the theme of Orlando – a mad hero from a poem by Ludovico Ariosto. In eigtheenth century Orlando was frequently depicted in a various modes: pastoral (Metastasioʼs serenata Angelica), comic (Franz Joseph Haydnʼs Orlando paladino), and heroic (Antonio Vivaldiʼs Orlando furioso). A very special depiction of this character we can trace in Händelʼs opera Orlando. In the chapter devoted to the nineteenth century the emphasis is put on women crazed by love. The two different portraits can be traced in this period – of a gentle night-walker (inspired by the sentimental culture of the late eighteenth century and the works like Nina by Dalayrac and by Paisiello) and dangerous mad women (inspired by the characters from the gothic novel). Both versions of mad heroines are analyzed in the operas of two composers: Bellini and Donizetii. The night-walker in Belliniʼs La sonnambula and Donizettiʼs Linda di Chamounix, the mad women in Belliniʼs Il pirata and Donizettiʼs Lucia di Lamermoor. In the chapter devoted to the turn of the nineteenth and the twentieth century the main theme is hysteria depicted in Richard Straussʼs opera Elektra and Arnold Schönbergʼs monodrama Erwartung. It is considered how the hysteria and the modern psychoanalytical discourse changed the history of music and of the society. In conclusion the question of opera as an ambivalent place for women returns. Considering the different intepretations of the appearance of the muted diva (Maria Callas) in Pier Paolo Pasoliniʼs movie Medea, the opera is presented as an ambigous place – a platform of emancipation but, at the same time, a place of opression for women.