God in Heaven, Tsar on Earth: Imperial Authority and Peasant Religiosity in Russian Poland 1905–1915

Rozprawa poświęcona jest zagadnieniu w jaki sposób i dlaczego władze rosyjskie regulowały, kontrolowały, ograniczały, chroniły, instrumentalizowały i wspierały religię katolicką wśród chłopów Królestwa Polskiego – wszystkie te faktycznie (a może tylko pozornie?) sprzeczne tryby działania w jednym czasie i miejscu. Z drugiej strony, mieszkańcy wsi nie są postrzegani jedynie jako bierni odbiorcy aktywności zaborcy. W miarę możliwości źródłowych podjęto próbę pokazania, jak reagowali na nią, stosując się do niej lub opierając się jej, a nawet ją wykorzystując dla własnych celów. Wybrany dla rozprawy okres wyznaczają dwie cezury. Pierwszą z nich jest ogłoszenie ukazu kwietniowego (17/30 kwietnia 1905 r.) poszerzającego swobody religijne w państwie Romanowów; drugą – ewakuacja rosyjskich wojsk i administracji z Królestwa w lecie 1915 r. Rozprawa bazuje przede wszystkim na źródłach archiwalnych (wybrane kancelarie gubernatorów, rządy gubernialne, gubernialne zarządy żandarmerii i centralne władze Królestwa), a także dziennikach, pamiętnikach oraz prasie. Praca składa się – poza wstępem – z siedmiu części. W pierwszej z nich nakreślono ogólne tło historyczne opisywanych wydarzeń. Ta sekcja dostarcza czytelnikom niezbędnych informacji na temat Królestwa Polskiego po 1864 r. w trzech aspektach kluczowych dla niniejszej rozprawy: rządów imperialnych, Kościoła katolickiego i chłopów. Pierwszy rozdział głównej części tekstu poświęcony jest modlitwom i uroczystościom religijnym. Omówiono w nim, w jaki sposób regulowano, a czasem nawet delegalizowano różne formy pobożności, ale z drugiej strony inne z nich były celowo wykorzystywane przez państwo do własnych celów propagandowych. W przypadku ograniczania wydarzeń religijno-patriotycznych środki represyjne mogły skutecznie ograniczyć taką działalność, ale niekoniecznie przekonać poddanych o jej niewłaściwości. W kolejnej części pracy omówiono różne grupy wiernych. Niektóre z nich zostały stworzone przez samo państwo – dozory parafialne – podczas gdy inne były znacznie starsze niż obecność Rosjan w Królestwie i stanowiły pewne wyzwanie dla władców (bractwa). Prócz tego, po powstaniu styczniowym pojawiły się nowe ruchy religijne (zgromadzenia honorackie), co wymagało od państwa zajęcia wobec nich stanowiska. Przypadek dozorów, między innymi, pokazuje ograniczoną zdolność państwa do wpływania na zwyczajowe sposoby organizowania życia parafialnego. Na przypadku regulacji funkcjonowania parafii widać również, że polityka władz utrudniała organiczny rozwój życia religijnego na wsi. W rozdziale trzecim omówiono stanowisko władz wobec relacji między wiernymi a ich duszpasterzami. Chociaż duchowieństwo było w pewnym sensie użyteczne dla państwa, Rosjanie byli również adresatami różnych skarg dotyczących księży, co świadczyło o triumfie władzy państwowej, nawet jeśli motywacje skarżących były czysto pragmatyczne. Niemniej jednak państwo nagradzało również tych księży, którzy byli cenieni przez urzędników. W ten sposób można zrekonstruować obraz idealnego wiejskiego księdza w wyobraźni władz. Tematowi temu poświęcony jest aneks do rozprawy zawierający dane z akt nominacyjnych. Czwarty rozdział dotyczy aspektu, który był prawdopodobnie najbardziej uregulowany prawnie – architektury i przestrzeni sakralnych. Władze narzuciły w tej dziedzinie liczne regulacje, częściowo techniczne, częściowo o charakterze politycznym. Jednak przynajmniej w części przypadków duchowni i wierni postrzegali te przepisy jako zbędną przeszkodę w swoich próbach wznoszenia lub renowacji budynków sakralnych. Niektórzy chłopi również chętnie korzystali z własnej interpretacji prawa, aby uzasadnić swoje działania w tej dziedzinie. Z drugiej strony państwo wykazywało pewną troskę o miejsca święte, reagując w przypadku świętokradztw. Piąty rozdział opisuje, w jaki sposób regulowano stosunki katolickich chłopów wobec ich żydowskich i mariawickich sąsiadów. Przypadek procesu biskupa Ruszkiewicza i dwóch chłopów „bigamistów” opisany w tej sekcji ilustruje między innymi, jak rygorystyczny legalizm mógł być stosowany z wielką surowością wobec poddanych państwa bez wyraźnego pragmatycznego celu. Zwrócono także uwagę na nierówne traktowanie konfliktów katolicko-żydowskich i katolicko-mariawickich. Praca kończy się wnioskami, zawierającymi szerszy przegląd omawianych zjawisk.

The dissertation is devoted to the issue of how and why the Russian authorities regulated, controlled, restricted, protected, instrumentalized, and supported the Catholic religion among the peasants of the Kingdom of Poland—all these actually (or perhaps only apparently?) contradictory modes of action at one time and place. On the other hand, the villagers are not seen only as passive recipients of the officials’ activities. As far as possible based on the sources, an attempt has been made to show how they reacted to it, complying with it or resisting it, and even instrumentalizing it for their own purposes. The period chosen for the dissertation is marked by two turning points. The first is the announcement of the April Decree (April 17/30, 1905) expanding religious freedoms in the Romanov state; the second is the evacuation of Russian troops and administration from the Kingdom in the summer of 1915. The dissertation is based primarily on archival sources (selected governors' chancelleries, provincial governments, provincial gendarmerie, and the central authorities of the Kingdom), as well as diaries, memoirs, and the press. Apart from the introduction, the work consists of seven parts. The first part outlines the general historical background of the events described. This section provides readers with essential information about the Kingdom of Poland after 1864 in three aspects that are key to this dissertation: imperial rule, the Catholic Church, and the peasants. The first chapter of the main part of the text is devoted to prayers and religious ceremonies. It discusses how various forms of piety were regulated and sometimes even outlawed, but on the other hand, others were deliberately used by the state for its own propaganda purposes. In the case of restricting religious and patriotic events, repressive measures could effectively limit such activities, but not necessarily convince the subjects of their impropriety. The next part of the work discusses various groups of believers. Some of them were created by the state itself—parish boards— while others were much older than the Russian presence in the Kingdom and posed a certain challenge to the rulers (brotherhoods). In addition, after the January Uprising, new religious movements emerged (Honorat Koźmiński’s secret congregations), which required the state to take a position on them. The case of the boards, among others, shows the limited ability of the state to influence the customary ways of organizing parish life. The case of the regulation of parishes’ functioning also shows that the policy of the authorities hindered the organic development of religious life in the countryside. The third chapter discusses the authorities' position on the relationship between the faithful and their priests. Although the clergy was useful to the state in a sense, the Russians were also the recipients of various complaints about the presbyters, which signalized a triumph of state power, even if the complainants' motivations were purely pragmatic. Nevertheless, the officials also rewarded those priests who were valued by officials. In this way, it is possible to reconstruct the image of the ideal rural priest in the mind of the authorities. This topic is covered in the appendix to the dissertation, which contains data from nomination files. The fourth chapter concerns the aspect that was probably the most regulated by law – architecture and sacred spaces. The authorities imposed numerous regulations in this area, some technical, some political in nature. However, at least in some cases, clergy and believers perceived these regulations as an unnecessary obstacle to their attempts to erect or renovate sacred buildings. Some peasants also willingly used their own interpretation of the law to justify their actions in this area. On the other hand, the state showed some concern for sacred places, reacting in cases of sacrilege. The fifth chapter describes how relations between Catholic peasants and their Jewish and Mariavite neighbors were regulated. The case of the trial of Bishop Ruszkiewicz and two “bigamist” peasants described in this section illustrates, among other things, how strict legalism could be applied with great severity to the subjects of the state without any clear pragmatic purpose. Attention is also drawn to the unequal treatment of Catholic-Jewish and Catholic-Mariavite conflicts. The work concludes with conclusions containing a broader overview of the phenomena discussed.