Das gezeichnete Leben: Narrative und visuelle Strategien in Kate Evans’ Rosa. Die Graphic Novel über Rosa Luxemburg

Praca podejmuje analizę graficznej biografii Róży Luksemburg autorstwa Kate Evans Rosa. Die Graphic Novel über Rosa Luxemburg jako złożonego medium reprezentacji historycznej, konstruowania biograficznej tożsamości oraz materializacji pamięci zbiorowej. Punktem wyjścia jest asymetryczne usytuowanie postaci Luksemburg w polskiej i niemieckiej kulturze pamięci oraz stopniowa rehabilitacja zarówno biografii, jak i komiksu w polu badań humanistycznych po zwrocie lingwistycznym, kulturowym i performatywnym. Biograficzna powieść graficzna zostaje ujęta jako epistemologiczne laboratorium, w którym negocjowane są kategorie prawdy biograficznej, referencjalności i autentyczności, a także relacje między dyskursem historycznym a jego wizualno‑narracyjną inscenizacją. Celem pracy jest rekonstrukcja i krytyczna konceptualizacja strategii narracyjnych i wizualnych zastosowanych w Rosa oraz wskazanie, w jaki sposób medium graficzne generuje specyficzne możliwości poznawcze, niedostępne tradycyjnym, wyłącznie tekstowym formom biograficznym. Zastosowane ramy teoretyczne obejmują narratologię komiksu (Genette, Mikkonen), peirce’owską semiotykę wizualną w adaptacji Anne Magnussen, typologię relacji tekst–obraz Scotta McClouda oraz wybrane koncepcje teorii ciała i performatywności. Podejście to umożliwia wieloaspektowe ujęcie biograficznej graphic novel jako formy hybrydowej, sytuującej się na przecięciu między literaturą, sztuką wizualną i historiografią. Analiza empiryczna koncentruje się na trzech komplementarnych polach badawczych. Po pierwsze, badana jest czasoprzestrzenna organizacja narracji: sekwencyjna segmentacja czasu, operowanie anachronią oraz ramowa konstrukcja od Komuny Paryskiej po współczesne protesty, która wpisuje życie Luksemburg w długotrwałe procesy społeczne i polityczne. Po drugie, przedmiotem analizy są multimodalne relacje obrazu i tekstu, obejmujące kombinacje elementów dokumentarnych (fotografie, cytaty, reprodukcje źródeł) i metaforycznych przekształceń wizualnych, które łącznie wytwarzają efekt referencjalności przy równoczesnym uwidocznieniu konstrukcyjnego charakteru przedstawienia. Po trzecie, praca rekonstruuje sposoby figuracji ciała Róży Luksemburg jako miejsca krzyżowania się kategorii płci, klasy i etniczności, a także doświadczeń choroby, przemocy, więzienia oraz relacji intymnych, poprzez które biograficzna subiektywność zostaje przedstawiona jako proces ucieleśniony. Analiza pokazuje, że Evans buduje wiarygodność biografii poprzez odsłonięcie jej konstrukcyjnego charakteru: autoinscenizację w ramach rysunku, zaznaczanie luk źródłowych oraz rozbudowany aparat paratekstowy. W ten sposób prowadzi czytelniczkę przez proces powstawania biograficznego obrazu Róży Luksemburg, zamiast maskować go za pozorem przezroczystej narracji. Jednocześnie utwór dokonuje wyraźnej aktualizacji postaci Luksemburg jako figury feministycznej, antywojennej i ekologicznie wrażliwej. Biograficzna powieść graficzna jawi się jako jedyne w swoim rodzaju narzędzie badania powiązań między historią, pamięcią i podmiotowością.

The thesis analyses Kate Evans’s graphic biography of Rosa Luxemburg, Rosa. Die Graphic Novel über Rosa Luxemburg, as a complex medium of historical representation, biographical identity construction, and the materialisation of collective memory. It takes as its starting point the asymmetric position of Luxemburg in Polish and German memory cultures and the gradual rehabilitation of both biography and comics within the humanities after the linguistic, cultural and performative turns. The graphic biography is conceptualised as an epistemological laboratory in which categories such as biographical truth, referentiality and authenticity are negotiated, as well as the relations between historical discourse and its visual‑narrative staging. The aim of the thesis is to reconstruct and critically conceptualise the narrative and visual strategies employed in Rosa and to show how the graphic medium generates specific epistemic possibilities that are not available to traditional, purely textual forms of biography. The theoretical framework combines the narratology of comics (Genette, Mikkonen), Peircean visual semiotics as adapted by Anne Magnussen, Scott McCloud’s typology of word–image relations, and selected concepts from body theory and performativity studies. This approach makes it possible to grasp the biographical graphic novel as a hybrid form situated at the intersection of literature, visual art and historiography. The empirical analysis focuses on three complementary fields of inquiry. First, it examines the spatio‑temporal organisation of the narrative: the sequential segmentation of time, the use of anachrony, and the overarching frame that stretches from the Paris Commune to contemporary protests, thereby inscribing Luxemburg’s life into long‑term social and political processes. Second, it addresses the multimodal relations between image and text, including combinations of documentary elements (photographs, quotations, reproductions of sources) and metaphorical visual transformations which together produce an effect of referentiality while simultaneously foregrounding the constructed nature of the representation. Third, the thesis reconstructs the ways in which Luxemburg’s body is figured as a site where gender, class and ethnicity intersect with experiences of illness, violence, imprisonment and intimate relationships, through which biographical subjectivity is presented as an embodied process. The analysis shows that Evans builds the credibility of the biography precisely by exposing its constructed character: auto‑inscription within the drawing, the marking of gaps in the source material, and an extensive paratextual apparatus guide the reader through the process by which the biographical image of Rosa Luxemburg is assembled, rather than masking it under the guise of a transparent narrative. At the same time, the work clearly re‑actualises Luxemburg as a feminist, anti‑war and ecologically sensitive figure. The biographical graphic novel thus emerges as a distinctive tool for investigating the interrelations between history, memory and subjectivity.

Die vorliegende Arbeit analysiert Kate Evans’ grafische Biografie von Rosa Luxemburg, Rosa. Die Graphic Novel über Rosa Luxemburg, als komplexes Medium historischer Repräsentation, der Konstruktion biografischer Identität sowie der Materialisierung kollektiver Erinnerung. Ausgangspunkt ist die asymmetrische Positionierung der Figur Luxemburgs in der polnischen und deutschen Erinnerungskultur sowie die schrittweise Rehabilitierung sowohl der Biografie als auch des Comics im Feld der Geisteswissenschaften nach dem linguistic, cultural und performative turn. Die biografische Graphic Novel wird als epistemologisches Laboratorium gefasst, in dem Kategorien wie biografische Wahrheit, Referentialität und Authentizität sowie die Beziehungen zwischen historischem Diskurs und seiner visuell‑narrativen Inszenierung ausgehandelt werden. Ziel der Arbeit ist es, die in Rosa eingesetzten narrativen und visuellen Strategien zu rekonstruieren und kritisch zu konzeptualisieren sowie aufzuzeigen, in welcher Weise das grafische Medium spezifische Erkenntnismöglichkeiten generiert, die traditionellen, rein textuellen Biografieformen nicht zur Verfügung stehen. Der theoretische Rahmen umfasst die Narratologie des Comics (Genette, Mikkonen), die peircesche Bildsemiotik in der Adaptation von Anne Magnussen, Scott McClouds Typologie der Text‑Bild‑Beziehungen sowie ausgewählte Konzepte der Körpertheorie und der Performativität. Dieser Zugang ermöglicht eine vielschichtige Betrachtung der biografischen Graphic Novel als hybrider Form, die an der Schnittstelle von Literatur, visueller Kunst und Historiografie situiert ist. Die empirische Analyse konzentriert sich auf drei komplementäre Untersuchungsfelder. Erstens wird die raum‑zeitliche Organisation der Erzählung betrachtet: die sequentielle Segmentierung von Zeit, der Einsatz von Anachronien sowie die Rahmenkonstruktion von der Pariser Kommune bis zu gegenwärtigen Protesten, durch die Luxemburgs Leben in langfristige soziale und politische Prozesse eingebettet wird. Zweitens stehen die multimodalen Relationen von Bild und Text im Mittelpunkt, die Kombinationen dokumentarischer Elemente (Fotografien, Zitate, Quellenreproduktionen) und metaphorischer visueller Transformationen umfassen, welche gemeinsam einen Effekt der Referentialität erzeugen und zugleich den konstruktiven Charakter der Darstellung sichtbar machen. Drittens rekonstruiert die Arbeit die Figuration des Körpers Rosa Luxemburgs als Kreuzungspunkt von Geschlecht, Klasse und Ethnizität sowie den Erfahrungen von Krankheit, Gewalt, Gefängnis und intimen Beziehungen, durch die biografische Subjektivität als verkörperter Prozess erscheint. Die Analyse zeigt, dass Evans die Glaubwürdigkeit der Biografie gerade durch die Offenlegung ihres konstruktiven Charakters aufbaut: Autoinszenierung innerhalb der Zeichnung, das Markieren von Quellenlücken sowie ein ausgebauter paratextueller Apparat führen die Leserin durch den Entstehungsprozess des biografischen Bildes Rosa Luxemburgs, anstatt ihn hinter dem Schein einer transparenten Erzählung zu verbergen. Zugleich aktualisiert das Werk die Figur Luxemburgs deutlich als feministische, antimilitaristische und ökologisch sensibilisierte Gestalt. Die biografische Graphic Novel erweist sich so als ein eigenständiges Instrument zur Untersuchung der Verflechtungen von Geschichte, Erinnerung und Subjektivität.