Argumentacje transcendentalne. Modele i zastosowania

Niniejsza rozprawa doktorska została poświęcona analizie, standaryzacji i ocenie argumentacji transcendentalnej, tj. rozumowania podpadającego pod następujący schemat: (i) p, (ii) p jest możliwe tylko, gdy q, zatem (iii) q lub z konieczności q. Można powiedzieć, że jest to kompendium argumentacji transcendentalnych, zawierające ich reprezentatywne historycznie przykłady ustandaryzowane w pięciu różnych modelach teoretycznych A-E. W pracy omawia się zarazem zastosowanie tych argumentacji – m.in. w metafizyce, epistemologii, etyce, filozofii fizyki i matematyki od czasów Arystotelesa aż po współczesność – i jego ograniczenia teoretyczne. Wierzę, że moja rozprawa rozjaśnia problematykę tytułowanych rozumowań i pozwala w sposób metodologicznie świadomy na takie ich zastosowaniach, których w niej nie przewidziałem. W rozdziale pierwszym przedstawiłem pierwsze przybliżenie pojęcia argumentacji transcendentalnej. To niezawodne rozumowanie – o charakterze dedukcyjnym i progresywnym – zdaje się wpisywać w schemat wnioskowania modus ponendo ponens, z tym że za podstawę ma przesłankę, która jest okresem warunkowym z możliwym poprzednikiem. Twierdziłem, że to obecność tej przesłanki, zwanej przeze mnie transcendentalnym okresem warunkowym, odróżnia analizowane argumentacje od pozostałych rozumowań dedukcyjnych. Transcendentalny okres warunkowy stwierdza, że fakt – który zazwyczaj uważa się za niezbity – jest koniecznym warunkiem pewnej możliwości. Czasownik transcendere w języku łacińskim oznacza przekraczać, wykraczać poza: w argumentacji transcendentalnej wykonujemy krok od możliwości do faktu. Uzasadnienie przesłanki transcendentalnej, które można by określić jako podargument transcendentalny, jest – odmiennie – rozumowaniem zawodnym: prowadzącym od faktu ku koniecznym warunkom jego możliwości. W pierwszym rozdziale przedstawiłem zarazem dwa modele argumentacji transcendentalnej. W modelu A jest to implikacja materialna, natomiast w modelu B – implikacja ścisła. Argumentacja ta staje się w modelu B rozumowaniem modalnym par excellence, ponieważ opiera się na aksjomacie K, przyjętym we wszystkich systemach Lewisa S1-S5. Co więcej, jest ona rozumowaniem niezawodnym w najsilniejszym systemie S5, zakłada bowiem tezę, że nie ma przygodnych możliwości (w ten sposób formułuję potocznie aksjomat 5). Zanurzony w systemie S5 model B presuponuje w dodatku aktualizm. W następnym rozdziale dokonałem analizy, standaryzacji i oceny niektórych argumentacji transcendentalnych wysuniętych przez Kanta w Krytyce czystego rozumu. Rozumowania – pomieszczone w Transcendentalnym omówieniu pojęcia przestrzeni, Transcendentalnej dedukcji czystych pojęć intelektu i Odparciu idealizmu – interpretuję w modelu B, w którym stwierdzenie, że □[(◇p) ⇒ q], staje się przy dodatkowych założeniach równoważne tezie: a priori[(◇p) ⇒ q]. Model B pozwala formalnie oddać intuicję Kanta, że przesłanka transcendentalna jest sądem syntetycznym a priori. Sądzę, że niemiecki filozof akceptował aksjomat 5, leżący u podstaw systemu S5. Wnioskując z możliwości o fakcie, zdaniem Kanta, wykonujemy zarazem krok od umysłu ku światu zewnętrznemu. W Krytyce poszukuje on nade wszystko koniecznych warunków możliwości doświadczenia, a ściślej rzecz biorąc – wydawania pewnych sądów (np. w geometrii). Wartość logiczna sądów syntetycznych a priori, w tym przesłanki transcendentalnej, ma zależeć od sposobu odnoszenia się myśli do bytu, czyli relacji semantycznych. Kantowskie argumentacje transcendentalne cechuje ruch myśli od możliwości wiedzy, uznanej przez filozofa za niezbity fakt, ku koniecznym warunkom jej możliwości, zachodzącym w świecie zewnętrznym. Udało mi się pokazać – jak sądzę – że różnorodność Kantowskich argumentacji nie daje się sprowadzić do refutacji sceptycyzmu. W rozprawie przedstawiono również teorię pozoru transcendentalnego jako krytykę nieprawomocnych zastosowań rozważanych argumentacji. W rozdziale trzecim bliżej analizuję modele A i B. Na ich gruncie definiuję warunki prawdziwości przesłanki transcendentalnej w terminach światów możliwych. Dokonuję również logicznego rozbioru obiegowej tezy, że kryterium transcendentalności może dostarczyć odnoszenie się argumentacji do samej siebie. Teza ta jest splotem prawdy i fałszu, które staram się precyzyjnie od siebie oddzielić. Zwracałem również uwagę na ciągłość zagadnień podejmowanych w klasycznym transcendentalizmie i współczesnej metalogice: metalogiczny problem odnoszenia się zdań do samych siebie w klasycznym transcendentalizmie był mianowicie – jak sądzę – jeszcze problemem ukrytym, przeczuwanym i nie w pełni uświadomionym. W modelu C transcendentalny okres warunkowy to hipoteza abdukcyjna, której swoistość polega na tym, że stanowi nie najlepsze, a jedyne wyjaśnienie pewnej możliwości. Argumentacja transcendentalna staje się tym samym – by tak rzec – wnioskowaniem do jedynego wyjaśnienia. Scharakteryzowałem je jako abdukcję, która naśladuje dedukcję, abdukcję przypomina bowiem pod względem kierunku rozumowania, zaś dedukcję – pod względem kierunku wynikania. Za przykład argumentacji transcendentalnej w modelu C posłużyło mi rozumowanie przytoczone przez Einsteina w wykładzie o Geometrii i doświadczeniu. Pokazuje to na pozafilozoficzne zastosowanie tytułowych rozumowań, m.in. w nauce. Następnie wyodrębniłem modele D i E, w których transcendentalny okres warunkowy pełni funkcję presupozycji semantycznej i pragmatycznej. Jak w modelach A i B wyłuszcza się konieczne warunki możliwości rozumianej metafizycznie jako możliwość istnienia stanu rzeczy, tak w modelach D i E możliwość tę pojmuje się lingwistycznie jako sensowność zdania lub stwierdzalność wypowiedzi. Modele D i E stosuje się przede wszystkim w polemikach ze sceptycyzmem, nazywam je więc zbiorczo refutacjami transcendentalnymi. Celem tych rozumowań, będących dowodami nie wprost, jest pokazanie, że w sceptycyzmie tkwi wewnętrzna sprzeczność o charakterze semantycznym lub pragmatycznym. Model D egzemplifikuje Putnamowski argument z mózgów w naczyniu. Model E egzemplifikuje natomiast argument transcendentalny z Indywiduów Strawsona. Rozumowanie to zestawiam z Kantowskim dowodem drugiej analogii doświadczenia (co wydaje się oryginalnym zabiegiem interpretacyjnym). Twierdzę, że argument transcendentalny nie jest poddającym się definicji realnej pojęciem rodzajowym. Założenia, że można podać kryterium transcendentalności argumentu, czyli wskazać zarazem konieczne i wystarczające warunki podpadania pod to pojęcie, jest fałszywe. Sądzę mianowicie, że między poszczególnymi modelami argumentacji transcendentalnej A-E zachodzi relacja określana przez Wittgensteina jako podobieństwo rodzinne. Odpowiednio do dwóch programów badawczych nowożytnej epistemologii jako uzasadnienia i wyjaśnienia w ostatnim rozdziale rozprawy przeprowadzam rozróżnienie na Kartezjański i Kantowski paradygmat argumentacji transcendentalnej. W paradygmacie Kartezjańskim jest ona orężem w walce ze sceptycyzmem. Od oczywistych przesłanek na temat umysłu prowadzić ma do wniosków o świecie zewnętrznych. W filozofii praktycznej służy przede wszystkim ugruntowaniu wiedzy moralnej, postawionej przez Kartezjusza pod znakiem zapytania. W paradygmacie Kantowskim – odmiennie – wiedza moralna staje się niezbitym faktem, niepodawanym w wątpliwość przez autora trzech Krytyk. Współcześnie argumentacje transcendentalne formułuje się głównie w paradygmacie Kartezjańskim. Za probierz ich wartości bierze się więc to, jaka jest ich moc perswazyjna w polemikach ze sceptycyzmem. Również Kantowską metafizykę moralności interpretuje się przez pryzmat uprzedzeń Kartezjusza (co określam jako „Kartezjanizację Kanta”). Twierdzę, że podstawowe nieporozumienie interpretacyjne dotyczy natury teorii wolności jako autonomii woli. Moja teza główna brzmi w tym kontekście następująco: metafizyka moralności to metafizyka par excellence, czyli teoria ontologiczna orzekająca o własnościach świata. Przeciwstawiłem się również wpływowemu odczytaniu kantyzmu, przedstawionemu w Rawlsowskiej Teorii sprawiedliwości. Przykład ten miał zarazem – niejako pars pro toto – ilustrować fiasko programu epistemologii jako ugruntowania wiedzy moralnej. Za de Maagtem argumentacje transcendentalne w filozofii praktycznej podzieliłem na realistyczne i konstruktywistyczne. W obu ujęciach traktuje się je w duchu Kartezjańskim jako rozumowania o charakterze antysceptycznym. Stanowisko to wydaje mi się anachroniczne. Najobszerniejsza część rozdziału została poświęcona argumentacji transcendentalnej Illiesa za realizmem moralnym, wpisującej się w model C, starannie omówiony w rozdziale trzecim. Uważam, że niespójność normatywna to po prostu odmiana sprzeczności pragmatycznej. Przekonywałem, konstruktywizm dość powszechnie interpretuje się jako teorię w paradygmacie Kartezjańskim. Jest to tymczasem paradygmat konkurencyjny i niewspółmierny z Kartezjańskim, w którym problem ugruntowania wiedzy moralnej zostaje zniesiony. Jaki kształt może przybrać owocna w filozofii praktycznej argumentacja transcendentalna? To staram się pokazać in vivo w zamykającym rozprawę podrozdziale. Przedstawione w nim rozumowanie jest w pewnej mierze autorskie, mimo że inspirowane działami Jaspersa, w szczególności pierwszymi tomami Filozofii. Zostało ono wprawdzie sformułowane w paradygmacie Kantowskim, lecz ma na celu odrzucenie teorii sumienia jako „wewnętrznej busoli”, przy której obstaje filozof z Królewca. W ten sposób – powróciwszy do Kanta, zgodnie z hasłem Otto Liebmanna – zarazem staram się przekroczyć ograniczenia jego filozofii.

The doctoral dissertation Transcendental Arguments. Models and Applications (Argumentacje transcendentalne. Modele i zastosowania) aims at analysing, standardizing and evaluating transcendental arguments. Transcendental argument is an argument from the necessary conditions of possibility. Its general scheme might be presented as follows: (1) p is the case, (2) p is possible only if q, therefore, (3) q or necessarily q. In brief, this PhD-thesis is a compendium of transcendental arguments. In the first chapter, I present an introduction to the concept of a transcendental argument. This type of reasoning, which is both deductive and progressive, seems to fit within the modus ponendo ponens inference scheme, except that it includes a premise that takes the form of a conditional sentence with a possible antecedent (2). I argued that the presence of this premise, which I refer to as the transcendental conditional, distinguishes the analysed arguments from other forms of deductive reasoning. A transcendental conditional asserts that a fact – typically considered undeniable – is a necessary condition for a given possibility. The Latin verb transcendere means to ‘go beyond’ or ‘surpass’: while arguing transcendentally, we take a step from possibility to actuality. The justification of the transcendental premise (2), which could be termed a transcendental sub-argument, is of a different nature: it involves fallible reasoning, moving from fact to the necessary conditions of its possibility. In the first chapter, I introduce two models of transcendental argument. In model A, transcendental conditional is represented by material implication, while in model B, it is represented by strict conditional. (Transcendental Conditional in Model A) p is possible only if q ≡ (◇p ⇒ q) (Transcendental Conditional in Model B) p is possible only if q ≡ □[(◇p) ⇒ q] In consequence, in model B, the argument becomes modal reasoning par excellence, as it is based on axiom K, which is adopted in all of David Lewis’s modal systems S1-S5. Moreover, the system S5 – based on the characteristic axiom 5, which states that ‘there are no contingent possibilities’ – seems to be the weakest theory that makes transcendental arguments deductive. In the S5 system, as it turns out, model B additionally presupposes actualism. In the next chapter, I analyse, standardize, and evaluate several transcendental arguments presented by Immanuel Kant in the Critique of Pure Reason. The arguments found in the Transcendental Aesthetic (the Transcendental Exposition of the Concept of Space), the Transcendental Deduction of the Pure Concepts of the Understanding, and the Refutation of Idealism are interpreted within model B, where the statement □[(◇p) ⇒ q] becomes, under additional assumptions, equivalent to the thesis: a priori [(◇p) ⇒ q]. Model B allows for a formal representation of Kant’s intuition that the transcendental premise is an a priori synthetic judgment. I argue that the German philosopher accepted axiom 5, which underlies the S5 system. (Kantian Transcendental Conditional) p is possible only if q ≡ □[(◇p) ⇒ q] ≡ a priori[(◇p) ⇒ q] According to Kant, reasoning from possibility to fact involves a step from the mind to the external world. In the Critique, he primarily seeks the necessary conditions for the possibility of experience, or more precisely, the conditions for making certain judgments (e.g. in geometry, as in the Transcendental Exposition of the Concept of Space). The logical value of a priori synthetic judgments, including the transcendental premise, depends on the way thought relates to being, i.e., semantic relations. Kant’s transcendental arguments are characterized by the movement of thought from the possibility of knowledge, which he considered an indisputable fact, to the necessary conditions for that possibility, located in the external world. My interpretation of Kant’s transcendental arguments differs from those currently dominant in the literature on the subject. This observation applies in particular to the transcendental deduction reconstructed by me, which – being in fact a transcendental sub-argument – remains reductive and regressive reasoning, and therefore fallible. Moreover, I argue that the diversity of Kant’s arguments cannot be reduced to a refutation of scepticism. The last section of this chapter presents the theory of transcendental illusion as a critique of the illegitimate applications of the transcendental arguments. In the third chapter, I further elaborate on models A and B. On their basis, I define the truth conditions of the transcendental premise in terms of possible worlds. In addition, I critically examine the common thesis that transcendentality can be established by an argument’s reference to itself. This thesis is a mixture of truth and falsehood, which I attempt to distinguish carefully. Furthermore, I draw attention to the continuity between the problems considered in classical transcendentalism and contemporary metalogic: in classical transcendentalism, the metalogical problem of self-referentiality was, in my view, still a latent, intuitively felt issue, but not fully realized. In model C, the transcendental conditional is an abductive hypothesis whose specificity is that it is not the best, but the only explanation of a certain possibility. Thus, transcendental argument becomes, so to speak, reasoning to the only explanation. I describe this as an abduction that imitates deduction, resembling abduction in its direction of reasoning, and deduction in its direction of entailment. An example of transcendental argumentation in model C is found in Albert Einstein’s lecture on Geometry and Experience. This demonstrates an application of transcendental reasoning beyond philosophy, particularly in science. (Transcendental Conditional in Model C) p is possible only if q ≡ q is the only explanation of p Then, I consider models D and E, in which the transcendental conditional serves as a semantic and a pragmatic presupposition, respectively. Whereas in models A and B the necessary conditions of possibility are understood metaphysically as the possibility of a state of affairs, in models D and E this possibility is understood linguistically as the meaningfulness of a sentence or the assertability of a statement. Models D and E are primarily used in debates with scepticism, and I collectively refer to them as transcendental refutations. The aim of these arguments, which function as reductio ad absurdum, is to show that scepticism conceals an internal contradiction, either semantic or pragmatic in nature. Model D is exemplified by Hilary Putnam’s Brains in a Vat Argument, while model E is illustrated by Peter F. Strawson’s transcendental argument from Individuals. I compare the latter reasoning with Kant’s proof of the second analogy of experience. (Transcendental Conditional in Model D) p is possible only if q ≡ p semantically presupposes q (Transcendental Conditional in Model E) p is possible only if q ≡ p pragmatically presupposes q In general, I argue that the transcendental argument is not a definable generic concept. The assumption that one can provide a criterion for the transcendentality of an argument – that is, to indicate both the necessary and sufficient conditions for it to fall under this concept – is a false simplification. I believe that the relationship between the various models of transcendental argumentation A-E can be described in terms of Wittgenstein’s notion of family resemblance. In accordance with the two research programs of modern epistemology – as justification and explanation – in the final chapter of the dissertation, I distinguish between the Cartesian and Kantian paradigms of transcendental arguments. In the Cartesian paradigm, transcendental argumentation is a weapon in the battle against scepticism. It aims to lead from obvious premises about the mind to conclusions about the external world. In practical philosophy, its primary function is to secure moral knowledge, which René Descartes had called into question. In contrast, in the Kantian paradigm, moral knowledge becomes an indisputable fact, unquestioned by the author of the Critique. Contemporary transcendental arguments are mostly formulated within the Cartesian paradigm, and their value is judged by their persuasiveness in debates with scepticism. Moreover, Kant’s own metaphysics of morality is often – so to say – seen through Cartesian prism (a phenomenon I refer to as the Cartesianization of Kant). I argue that the fundamental interpretive misunderstanding concerns precisely the nature of Kant’s theory of freedom as autonomy of the will. My main thesis in this context is as follows: the metaphysics of morality is metaphysics par excellence, i.e., an ontological theory referring to the properties of the actual world. I oppose the influential reading of Kantianism found in John Rawls’s Theory of Justice. This example serves, in a pars pro toto manner, to illustrate the failure of the epistemological program as a foundation for moral knowledge. Following Seem de Maagt, I divide transcendental arguments in practical philosophy into realist and constructivist. In both cases, they are treated in a Cartesian spirit as anti-sceptical. Such a position, I am inclined to say, is deeply anachronistic. Most of the chapter is devoted to a critique of Christian Illies’s transcendental argument for moral realism, which fits within model C, thoroughly discussed in the third chapter. I also suggest that constructivism is commonly interpreted as a theory within the Cartesian paradigm. However, constructivism – in which the problem of grounding moral knowledge turns out to be a pseudo-problem – constitutes a competing and incomparable paradigm with the Cartesian one. What form can a fruitful transcendental argument in practical philosophy take? I aim to demonstrate this in vivo in the concluding subchapter. The reasoning presented there is to some extent original, although inspired by the works of Karl Jaspers, particularly the first two volumes of Philosophy. While this reasoning is formulated within the Kantian paradigm, its goal is to reject Kant’s theory of conscience as an ‘inner compass’, a view held by the philosopher from Königsberg. In this way – returning to Kant, in accordance with Otto Liebmann's slogan – I attempt to transcend the limitations of his philosophy.