Samorząd terytorialny w III Rzeczypospolitej - działalność na przykładzie realizowanej polityki sportowej

Praca jest przekrojową analizą instytucjonalną polityki publicznej zrobioną na przykładzie samorządowej polityki sportowej rozumianej jako świadome oddziaływanie organów władz regionalnych i lokalnych na rozwój powszechnej aktywności fizycznej w Polsce. Opisane badania stanowiły próbę odpowiedzi na pytania, jak w rekonstruowanym po 1989 roku państwie realizowana jest samorządowa polityka sportowa, jakie są instytucjonalne bariery ograniczające aktywność fizyczną Polaków i jak je pokonać. Punkt wyjścia do podjętych badań stanowiły rządowe dokumenty strategiczne wskazujące na aktywność fizyczną jako jedną z podstawowych form profilaktyki zdrowotnej koniecznej do prowadzenia w obliczu problemów zdrowotnych polskiego społeczeństwa. Istotne do rozpoczęcia działań były również informacje na temat wysokości wydatków publicznych na sport w Polsce i ich zderzenie z panującymi lokalnie sposobami organizacji sportu. Jako, że reforma samorządowa miała stanowić sposób na realizację bardziej przejrzystych, bliższych obywatelowi polityk publicznych, w pracy zawarto szeroki opis obowiązującego w Polsce modelu samorządu terytorialnego. Nakreślono także podstawowe założenia popularnych koncepcji zarządzania publicznego New Public Management i good governance, które opracowane zostały w celu zapobiegania problemom weberowskiej biurokracji. W pracy przedstawiono również przekrojowe wyniki badań dotyczących współpracy samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi. Sportowe organizacje pozarządowe są bowiem głównymi partnerami administracji publicznej w realizacji zadań z zakresu kultury fizycznej. Stanowią największą grupę spośród organizacji pozarządowych w Polsce, dlatego relacje panujące w tym obszarze mają bardzo istotny wpływ na samoorganizację społeczną, a co za tym idzie poziom kapitału społecznego w naszym kraju. Niestety, jak zaprezentowano w dwóch badawczych rozdziałach pracy, wiele z tych podmiotów jest wciąż silnie zakorzeniona w poprzednim systemie. Dlatego ich sposób działania mimo transformacji i podejmowanych reform jest niefunkcjonalny i zarówno dla młodzieży, jak i dorosłych mało atrakcyjny. Badania przeprowadzone w dwóch województwach – śląskim i warmińsko-mazurskim oraz znajdujących się w tych regionach powiatach i gminach pokazują, że w obszarze sportu doszło do petryfikacji zmiany systemowej na przedwczesnym, niedokończonym etapie. W tym zakresie nastąpiła „przedwczesna konsolidacja” systemu, przed którą dwadzieścia lat temu przestrzegali socjologowie. Jest to stan, „w którym niedokończona zmiana instytucjonalna obrasta na tyle silnymi interesami korzystającymi właśnie z braku klarowności, z owego «niedokończenia», że zanikają siły dynamizujące. Interes w utrzymaniu status quo staje się silniejszy niż interes w jego zmianie. Obiektywne trudności związane z koniecznością negocjowania stanowisk między z jednej strony niezależnymi jednostkami samorządu terytorialnego, a z drugiej organizacjami pozarządowymi sprawiają, że poszczególni aktorzy mają „umyte ręce” i mogą spokojnie pozostawać w „zaakceptowanym przez wszystkich systemie”, w którym fundusze na aktywność fizyczną przyznawane są wciąż na te same, uzdolnione sportowo dzieci. Tym samym zaniedbywany jest profilaktyczny aspekt sportu i niewykorzystywany jest jego potencjał z zakresu budowania współpracy między różnymi obszarami. W relacji z badań autorka nie unikała obszarów kontrowersyjnych, a także przytoczenia czasem radykalnych wypowiedzi respondentów. Dlatego zebrane dane wraz z ich rzetelnym omówieniem stanowić mogą cenny materiał do dyskusji na temat przyszłego kształtu polityki sportowej. Rekomendacje związane są z jednej strony z koniecznością otworzenia organizacji sportowych na wzajemną współpracę i na inne niż publiczne fundusze. Z drugiej, z szerokim obszarem wiedzy z zakresu ewaluacji, badań i budowania zaplecza społecznego dla swoich działań, której w tym obszarze organizacjom i przekazującym fundusze podmiotom publicznym brakuje.

The dissertation is an institutional analysis of public policy, based on the example of self-government sports policy understood as conscious impact of regional and local authorities on development of general physical activity level in Poland. The conducted research constitutes an attempt to respond to questions of how self-governmental sports policy has been realized in the reconstructed post 1989 country,what institutional obstacles limiting physical activity of the Poles may be found and how to overcome them. Thus, the analysis covers solely the actions undertaken within the scope of mass, not professional, sport. The starting point for the carried out research comprised of numerous governmental strategic documents indicating physical activity as one of the basic forms of health prevention necessary for implementation in light of the health problems of the Polish society. Important were also information regarding the level of public expenditure on sport in Poland and its clash with the existing local methods of sport organization. Since self-governmental reform was supposed to constitute means of realizing more transparent, closer to the citizen’s public policy, the work contains a comprehensive description of a model of local government in Poland. Some basic assumptions have also been drawn up of popular public management concepts New Public Management and good governance. The elaboration contains also cross-cutting results of research concerning cooperation of territorial self-government with non-governmental organizations. Sport non-governmental organizations are thus the main partners of public administration in realizing the tasks in the scope of physical culture. They constitute the largest group among non-governmental organizations in Poland, therefore, relations existing within this area have a significant impact on social self-organization and subsequently, the level of social capital in our country. Unfortunately, as it was presented in two main research-related sections of the present work, many of these entities are still strongly rooted in the former system. Thus, their way of functioning, despite transformations and undertaken reforms is no longer workable and unattractive both for the youth and adults. Research conducted in two voivodeships-Silesian and Warmińsko-Mazurskie and communes and poviats located within these regions indicate that within the area of sport occurred the phenomenon of petrification of the system change on pre-mature, unfinished stage. In this scope a "premature consolidation" of the system took place of which we had been warned some twenty years before by sociologists. This is a state in which an unfinished institutional change has triggered already such strong interests that the energizing forces have been disappearing. Interest in preserving the status quo has become stronger than the interest in changing it. Objective difficulties related to the necessity of negotiating positions between independent units of territorial self-government on one hand and non-governmental organizations on the other hand lead to the situation in which individual actors (officials, activists and trainers) have "clean hands" and are happy to remain in " the accepted system" in which the funds for physical activity continue to be designated for the same, sports-gifted children. Through this, the preventive aspect of sport is neglected and its potential in the scope of building up cooperation between various areas is unused. Gathered data with their reliable description may constitute a precious material for discussion on future shape of sports policy. Recommendations are related on one hand to the need for opening sport organization towards mutual cooperation and towards other public funds. On the other hand, with a wide area of knowledge in the scope of evaluation, research and building social backup for their actions which the organizations and public entities are lacking.