Górnictwo oceaniczne a międzynarodowy reżim regulacyjny eksploatacji zasobów dna oceanicznego

Praca dotyczy górnictwa głębinowego, rozumianego jako eksploracja i potencjalna eksploatacja zasobów mineralnych znajdujących się na głębokim dnie morskim poza granicami jurysdykcji państwowej. Jej celem jest ocena skuteczności międzynarodowego reżimu regulacyjnego opartego na Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza oraz działalności Międzynarodowej Organizacji Dna Morskiego. Główne pytanie badawcze dotyczy tego, w jakim stopniu reżim UNCLOS/ISA jest zdolny ograniczać rywalizację państw o surowce krytyczne i zapewniać stabilne zarządzanie zasobami Obszaru, uznawanymi za wspólne dziedzictwo ludzkości. Punktem wyjścia pracy jest rosnące znaczenie niklu, kobaltu, miedzi i manganu dla transformacji energetycznej, elektromobilności, cyfryzacji i rozwoju zaawansowanych technologii. Zasoby dna oceanicznego mogą uzupełniać dostawy surowców lądowych, jednak ich eksploatacja wiąże się również z ryzykiem środowiskowym, presją gospodarczą i rywalizacją geopolityczną. W pracy przyjęto, że międzynarodowy reżim górnictwa głębinowego jest tylko częściowo skuteczny: ustanawia wspólne procedury i ogranicza działania jednostronne, lecz nie eliminuje geopolitycznych, gospodarczych i technologicznych interesów państw oraz podmiotów komercyjnych. Badanie łączy analizę instytucjonalno-prawną i politologiczną, przegląd literatury naukowej i dokumentów międzynarodowych, studium przypadku Nauru Trigger oraz porównanie podejść Chin, Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej. Ramy teoretyczne opierają się na realizmie i liberalnym instytucjonalizmie. Realizm służy wyjaśnieniu rywalizacji o zasoby, technologie i łańcuchy wartości, natomiast liberalny instytucjonalizm podkreśla rolę instytucji międzynarodowych w ograniczaniu jednostronności i organizowaniu współpracy. Analiza pokazuje, że najważniejszym osiągnięciem ISA jest stworzenie systemu kontraktów eksploracyjnych, sponsoringu państw oraz zatwierdzania planów prac. Dzięki temu dostęp do zasobów Obszaru nie zależy wyłącznie od przewagi finansowej i technologicznej. Reżim pozostaje jednak niedomknięty w odniesieniu do komercyjnej eksploatacji. Trwające negocjacje nad Kodeksem Górniczym, brak ostatecznych regulacji eksploatacyjnych oraz spory dotyczące standardów środowiskowych, inspekcji, odpowiedzialności i podziału korzyści ograniczają jego przewidywalność. Uruchomienie przez Nauru zasady dwuletniej w 2021 r. stało się testem zdolności ISA do działania pod presją państwa sponsorującego i kontraktora. Przypadek ten ujawnił trudność pogodzenia interesów gospodarczych z zasadą ostrożności i ochroną środowiska morskiego. Porównanie głównych aktorów ujawnia odmienne strategie. Chiny łączą szeroką obecność w systemie kontraktów ISA z rozwojem technologicznym i silną pozycją w przetwórstwie surowców krytycznych. Stany Zjednoczone traktują zasoby głębokiego dna morskiego jako element bezpieczeństwa narodowego i rywalizacji z Chinami, pozostając jednocześnie poza pełnym uczestnictwem w systemie UNCLOS. Unia Europejska wiąże bezpieczeństwo surowcowe z dywersyfikacją, recyklingiem, rozwojem zdolności przetwórczych i wysokimi standardami środowiskowymi. Presja środowisk naukowych, organizacji pozarządowych, części państw i przedsiębiorstw wpływa również na tempo prac ISA oraz legitymizację przyszłej eksploatacji. W pracy stwierdzono, że ISA jest skuteczna jako forum instytucjonalizujące dostęp do zasobów i przenoszące rywalizację do procedur wielostronnych, lecz tylko częściowo skuteczna jako mechanizm tworzenia stabilnego, powszechnie akceptowanego i odpornego na presję systemu globalnego zarządzania. Górnictwo głębinowe może przyczynić się do dywersyfikacji dostaw surowców krytycznych, jednak samo wydobycie nie zmieni istniejących zależności handlowych bez rozwoju zdolności przetwórczych, recyklingu, certyfikacji, przejrzystych standardów środowiskowych i partnerstw surowcowych.

This thesis examines deep-sea mining, understood as the exploration and potential exploitation of mineral resources located on the deep seabed beyond national jurisdiction. Its aim is to assess the effectiveness of the international regulatory regime based on the United Nations Convention on the Law of the Sea and the International Seabed Authority. The main research question concerns the extent to which the UNCLOS/ISA regime can limit competition among states for critical raw materials and ensure stable governance of the resources of the Area, recognised as the common heritage of humankind. The study starts from the growing importance of nickel, cobalt, copper and manganese for the energy transition, electromobility, digitalisation and advanced technologies. Seabed resources may supplement land-based supplies, but their exploitation also creates environmental risks, economic pressure and geopolitical competition. The thesis argues that the international deep-sea mining regime is only partially effective: it establishes common procedures and limits unilateral action, but does not eliminate the geopolitical, economic and technological interests of states and commercial actors. The research combines institutional-legal and political analysis, a review of academic literature and international documents, a case study of the Nauru Trigger, and a comparison of China, the United States and the European Union. The theoretical framework draws on realism and liberal institutionalism. Realism explains competition over resources, technologies and value chains, while liberal institutionalism highlights the role of international institutions in limiting unilateralism and organising cooperation. The analysis shows that the ISA's main achievement is the creation of a system of exploration contracts, state sponsorship and approval of plans of work. This prevents access to the resources of the Area from depending solely on financial and technological power. However, the regime remains incomplete with regard to commercial exploitation. Ongoing negotiations on the Mining Code, the absence of final exploitation regulations and disputes over environmental standards, inspections, liability and benefit-sharing reduce its predictability. Nauru’s activation of the two-year rule in 2021 tested the ISA’s ability to act under pressure from a sponsoring state and a contractor. The case revealed the difficulty of reconciling economic interests with the precautionary principle and marine environmental protection. The comparison of the main actors reveals different strategies. China combines a broad presence in the ISA contract system with technological development and a strong position in critical mineral processing. The United States treats deep-seabed resources as an issue of national security and competition with China, while remaining outside full participation in UNCLOS. The European Union links raw material security with diversification, recycling, processing capacity and high environmental standards. Pressure from scientists, non-governmental organisations, some states and companies also affects the pace of the ISA's work and the legitimacy of future exploitation. The thesis concludes that the ISA is effective as a forum that institutionalises access to resources and channels competition into multilateral procedures, but only partly effective as a mechanism for creating a stable, widely accepted and pressure-resistant system of global governance. Deep-sea mining may diversify critical mineral supplies, but extraction alone will not change existing trade dependencies without stronger processing capacity, recycling, certification, transparent environmental standards and raw material partnerships.