Wykluczenie transportowe seniorów jako problem społeczny na przykładzie wybranych gmin

Przegląd literatury naukowej i wyniki własnego jakościowego badania empirycznego wśród osób starszych wskazują na rosnącą skalę wykluczenia komunikacyjnego seniorów w mniejszych jednostkach terytorialnych. Celem pracy dyplomowej jest określenie przyczyn zmian w funkcjonowaniu transportu publicznego w Polsce w ostatnich latach i zbadanie, w jaki sposób te zmiany wpływają na codzienne życie wykluczonych komunikacyjnie starszych mieszkańców małych miejscowości oraz sprawdzenie czy osoby starsze wykluczone komunikacyjnie zgłaszają władzom lokalnym problemy wykluczenia transportowego. Aby osiągnąć cel mojej pracy postawiłam następujące pytania badawcze:

1. Jakie są przyczyny pogarszania się dostępu polskich seniorów do transportu publicznego?
2. Jak wykluczenie transportowe wpływa na funkcjonowanie osób starszych, ich jakość życia i dostęp do dóbr i usług w jednostkach terytorialnych objętych badaniem pilotażowym?
3. Czy doświadczające wykluczenia komunikacyjnego osoby starsze artykułują ten problem władzom samorządowym i jakie są reakcje władz lokalnych? Analiza danych zastanych w postaci źródeł naukowych oraz wyników własnych badań jakościowych pozwoliła odpowiedzieć na wszystkie pytania badawcze pracy dyplomowej. W odpowiedzi na pierwsze pytanie ustaliłam, że główną przyczyną pogarszania się dostępu polskich seniorów do transportu publicznego w małych miejscowościach jest zmieniająca się struktura demograficzna mieszkańców spowodowana emigracją młodych ludzi do większych ośrodków i malejąca z przyczyn naturalnych populacja seniorów. Spowodowało to spadek liczby mieszkańców korzystających z usług lokalnej komunikacji zbiorowej i w konsekwencji przyczyniło się do zmniejszenia nakładów władz samorządowych na publiczny transport zbiorowy. W odpowiedzi na drugie pytanie badawcze pracy opinie moich rozmówców różniły się i zależały od tego czy respondenci byli zmotoryzowani. Zmotoryzowani rozmówcy podkreślali kluczowe znaczenie posiadania samochodu dla zaspokojenia ich najbardziej podstawowych potrzeb. Indywidualny środek transportu umożliwia dostępność do usług publicznych oraz miejsc uzyskania innych usług niezbędnych do codziennego funkcjonowania. Natomiast respondenci niezmotoryzowani wskazywali, że nie mogą w dostatecznym stopniu zaspokoić samodzielnie swoich najważniejszych potrzeb i są uzależnieni od dostępności rodziny lub znajomych kierowców ze swojego bliższego lub dalszego otoczenia. Długotrwała zależność od podwózek sąsiedzkich lub rodzinnych może skutkować poczuciem niesamodzielności, ciężaru i sprawiania problemu w swoim środowisku. W odpowiedzi na trzecie pytanie badawcze należy stwierdzić, że uczestniczące w moim badaniu jakościowym osoby starsze wykluczone komunikacyjnie dotychczas nie artykułowały swoich problemów władzom lokalnym, choć kilkoro z moich rozmówców wyraziło taki zamiar po wywiadzie. Z odpowiedzi respondentów wynika, że władze lokalne na terenie jednostek terytorialnych objętych badaniem nie wyrażają zainteresowania i gotowości do bezpośrednich kontaktów i konsultacji społecznych w tych sprawach. Choć podejmują różne inicjatywy dotyczące rozwoju lokalnego transportu publicznego, robią to bez uprzedniej diagnozy potrzeb lokalnych społeczności. Prowadzi to np. do uruchamiania nowych linii i połączeń autobusowych, z których prawie nikt nie korzysta. Respondenci wyrażali obawy co do zamiarów zlikwidowania przez władze samorządowe także ostatnio uruchomionych połączeń. Podkreślano także brak wpływu społeczności lokalnych na lokalną politykę transportową. Główną rekomendacją osób starszych pod adresem władz gminnych było przeprowadzenie z udziałem mieszkańców diagnozy miejscowych potrzeb transportowych, co pozwoliłoby lepiej dostosować samorządowy transport do specyfiki lokalnych potrzeb.

By the review of scholarly literature and the analysis of the results of my own study conducted among older people, it is possible to conclude that the transport exclusion among seniors in smaller territorial units is a rising issue. In this thesis, the main goal is to document the changes in functioning of the public transport in Poland in recent years and see how those changes can affect the everyday life of elderly residents of lesser populated areas experiencing transport exclusion, and to look into if those elderly residents are reporting this issue to their local governments. To achieve this goal, I posed the following research questions: What is the cause of the deterioration of access to public transport for Polish seniors? How does transport exclusion affect the everyday life od elderly people, their quality of life and access to goods and services in the municipalities covered by the study? Do the elderly people experiencing transport exclusion report this issue to their local governments and how do local authorities react to those reports? The analysis of existing data sourced from scholarly publications and the results of my own study made it possible to answer all of the research questions of the thesis. In response to the first question, I determined that the main reason for the deterioration of access to public transport for Polish seniors in smaller regional units is the changing demographic structure of the affected areas, caused by emigration of young people to larger, more populated areas, and the naturally decreasing population of seniors. This resulted in a decrease in the number of residents using local public transport services and, consequently, contributed to a reduction in local government expenditure on public transport. In response to the second research question of the thesis, the opinions of my study subjects varied, depending on whether the respondents had access to a private means of transport. The interviewees, who do have such access stressed the crucial importance of owning a car to be able to meet their most basic needs. An individual means of transport enables access to public services and places, where other services necessary for everyday functioning are available. The non-motorised residents indicated that they cannot sufficiently satisfy their most important needs on their own and are dependent on the availability of family, neighbours or friends who are drivers. Long-term dependence on neighbours or family for lifts can result in a feeling of burdening and causing a problem in one’s environment. In response to the third question, it should be stated that the elderly people experiencing transport exclusion who participated in my study had not yet articulated their problems to the local government, although several of my respondents expressed such intention after the interview. Responses from the interviewees indicate that local authorities in the territorial units covered by my study do not express interest or willingness for direct contact and social consultations on these matters. Even though various initiatives regarding the development of local public transport are taken by the local governments, they are done without prior diagnosis of the needs of local communities. This leads to such situations, as the launch of new bus lines and connections that almost no one uses. The respondents expressed concerns regarding the local governments intentions to also terminate recently launched connections. The lack of influence of local communities on local transport policy was also emphasised. The main recommendation of the elderly people to the municipal authorities was to carry out a diagnosis of local transport needs with the participation of residents, which would allow for better adjustment of local government transport to the specific local needs.