Przejawy responsywności i partycypacji w wybranych polskich instytucjach i organizacjach świadczących usługi społeczne. Badania wstępne

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie wyników wstępnych badań dotyczących potencjalnych przejawów responsywności oraz partycypacji obywatelskiej w instytucjach i organizacjach świadczących usługi społeczne w Polsce. Badanie koncentruje się na identyfikacji mechanizmów organizacyjnych w tych instytucjach, które umożliwiają użytkownikom usług realny wpływ na projektowanie, wdrażanie i ewaluację działań instytucjonalnych. Kluczowe pytania badawcze dotyczą istnienia i charakteru struktur partycypacyjnych, sposobów, w jakie instytucje odpowiadają na głos obywateli, oraz zakresu, w jakim informacje zwrotne są uwzględniane w procesach decyzyjnych. Przedstawiony materiał opiera się na badaniach jakościowych przeprowadzonych w formie studiów przypadków ośmiu zróżnicowanych instytucji. Badanie obejmuje analizę dokumentów wewnętrznych (statutów, regulaminów, raportów), treści zamieszczonych na stronach internetowych organizacji, a także ustrukturyzowane indywidualne wywiady z liderami tych instytucji. Wyniki analizy wskazują na dużą różnorodność podejść do partycypacji użytkowników – od sformalizowanych struktur partycypacyjnych po indywidualne praktyki wspierające sprawczość użytkowników. Szczególnie zauważalna była większa elastyczność i zaangażowanie w organizacjach pozarządowych, a także innowacyjne praktyki angażujące użytkowników usług jako tzw. „ekspertów przez doświadczenie” (experts by experience). Wiele instytucji nadal funkcjonuje jednak w ramach struktur ograniczających rzeczywisty wpływ obywateli, a działania partycypacyjne często mają charakter doraźny, bez przypisanych zasobów finansowych czy organizacyjnych.

Badanie miało na celu analizę tego, w jaki sposób instytucje w praktyce opisują możliwości udziału obywateli w swoich strukturach oraz jak liderzy tych instytucji podchodzą do tego zagadnienia. Innowacyjność naukowa tego badania polega na analizie praktyk organizacyjnych z perspektywy podejścia responsywnego – ukierunkowanego na głosy i potrzeby użytkowników usług oraz otwartego na ich współtworzenie i współzarządzanie usługami.

Badanie wnosi nową perspektywę do refleksji nad partycypacją obywatelską poprzez identyfikację konkretnych mechanizmów i barier we wdrażaniu responsywnych i inkluzywnych modeli usług publicznych w kontekście lokalnym. W części końcowej omówiono wyzwania dla kształcenia profesjonalistów pracujących w tych usługach (takie jak rozwój kompetencji personelu oraz reorganizacja instytucjonalna ukierunkowana na wzmacnianie relacji z obywatelami).

The aim of this article is to present the results of preliminary research1 on potential manifestations of responsiveness and civic participation in institutions and organisations providing social services in Poland. The study focuses on identifying organisational mechanisms within these institutions and organisations that enable service users to have a genuine impact on the design, implementation, and evaluation of institutional activities. The key research questions concern the existence and nature of participatory structures, the ways in which institutions respond to the voice of citizens, and the extent to which feedback is taken into account in decision-making processes. The presented material is based on qualitative research conducted in the form of case studies of eight diverse institutions. The research includes an analysis of internal documents (statutes, regulations, reports), content from organisational websites, and additionally, structured individual interviews with the leaders of these institutions. The analysis results indicate a wide diversity in approaches to user participation – ranging from formalised participatory structures to individual practices supporting user agency. Notably, greater flexibility and engagement wereobserved among non-governmental organisations, along with innovative practices involving service users as so-called “experts by experience.” Many institutions still operate within structures that limit genuine citizen influence, and participatory actions often remain ad hoc, lacking allocated financial or organisational resources. The research aimed to analyse how, in practice, institutions describe the possibilities for citizen participation within their structures and how the leaders of these institutions approach this issue. The scientific innovation of this study lies in its analysis of organisational practices from the perspective of a responsive approach – one that is oriented towards the voices and needs of service users and that opens up to their co-creation and co-management of services. The study contributes to a new perspective on civic participation by identifying specific mechanisms and barriers to implementing responsive and inclusive models of public services in a local context. The concluding section discusses the challenges for the education of professionals working in these services (such as staff development and institutional reorganisation aimed at strengthening relationships with citizens).