„Tłum, który tłumi i tłumaczy”. Formy osobowe w tomie Stanisława Barańczaka „Ja wiem, że to niesłuszne” – gramatyka, retoryka, światopogląd

W pracy podjęto temat znaczenia form osobowych w utworach lirycznych Stanisława Barańczaka z tomu „Ja wiem, że to niesłuszne”. Analizę przeprowadzono z uwzględnieniem trzech perspektyw – gramatycznej, retorycznej i światopoglądowej – poprzez zidentyfikowanie roli poszczególnych konstrukcji osobowych w wypowiedzi lirycznej, określenie ich wpływu na odbiorcę tekstu oraz rozpoznanie niesionych przez nie sensów aksjologicznych. Zauważono, że omawiany zbiór cechuje polifoniczność – wprowadzone głosy wzajemnie ze sobą korespondują, uzupełniają się, a nierzadko nawet podszywają się pod siebie. W związku z tym w wielu utworach trudno jednoznacznie zidentyfikować nadawcę, odbiorcę i bohatera wypowiedzi. Wprowadzenie wielogłosu umożliwia jednak także zanonimizowanie przekazywanej treści i tym samym jej zobiektywizowanie. Anonimowa wypowiedź może nieść prawdziwszy przekaz, a słowa odarte z osobowego podmiotu skupiają uwagę czytelnika na treści, a nie okolicznościach ich wypowiadania. Mimo obecności wielu bohaterów lirycznych, najważniejszą postacią w tomie „Ja wiem, że to niesłuszne” okazuje się zaprojektowany w nim czytelnik. To do niego należy zarówno ostateczne zidentyfikowanie sensów wybrzmiewających w utworach jak i ich przyswojenie lub odrzucenie. Jest to zbieżne z głównym postulatem wobec poezji, sformułowanym przez Stanisława Barańczaka, czyli prowokowaniem odbiorcy do samodzielnego myślenia i prowadzeniem do poznania prawdy.

The paper discusses the significance of personal forms in Stanisław Barańczak's poems from the poetry book Ja wiem, że to niesłuszne. The analysis was conducted taking into account three perspectives – grammar, rhetoric and outlook – by identifying the role of each personal construction in the lyrical statement, determining their impact on the recipient of the text and recognizing their axiological meanings. It was noted that the discussed collection is characterized by polyphony – the introduced voices correspond with each other, complement each other, and often even impersonate each other. As a result, in many poems it is difficult to clearly identify the sender, recipient and protagonist of the statement. However, introducing polyphony also allows for the anonymization of the transmitted content and thus its objectification. An anonymous statement can convey a truer message and words stripped of their personal subject focus the reader's attention on the content, not the circumstances of their utterance. Despite the presence of many lyrical heros, the most important character in the volume Ja wiem, że to niesłuszne turns out to be the reader designed within it. It is up to him to ultimately identify the meanings resounding in the works as well as to assimilate or reject them. This is consistent with the main postulate towards poetry, formulated by Stanisław Barańczak, i.e. to provoke the recipient to think independently and lead to the knowledge of the truth.