Raj (nie)odzyskany. Metafora ogrodu w prozie Zofii Nałkowskiej i Stefana Żeromskiego a kontekst kulturowy

Celem niniejszej pracy magisterskiej jest analiza motywu i metafory ogrodów pojawiających się w wybranych powieściach Zofii Nałkowskiej i Stefana Żeromskiego. Ogrody jako miejsce przystosowania przez człowieka przestrzeni naturalnej do własnych potrzeb niuansuje funkcje, jakie odgrywa przyroda w biografii i psychice bohaterów literackich. W pierwszym rozdziale przybliżono historię toposu, która wydaje się znacząca w kontekście analizowanych powieści. Zarysowana została specyfika ogrodów pojawiających się w modernizmie na tle innych epok (oświecenie, romantyzm, pozytywizm). Kontekstowo przywołana zostaje również koncepcja miast-ogrodów, która powstała w XIX wieku i wpłynęła na charakter przestrzeni miejskiej w literaturze drugiej połowie XIX wieku. Rozdział drugi poświęcony jest Wężom i różom oraz Rówieśnicom Nałkowskiej, w których występują najbardziej reprezentatywne formy ogrodów rzeczywistych i wyobrażonych. Rozdział trzeci to analizy ogrodów pojawiających się w Ludziach bezdomnych i Dziejach grzechu Żeromskiego. W zakończeniu autorka konstatuje, że zarówno u Nałkowskiej, jak Żeromskiego ogrody nie tylko stanowią nawiązanie do tradycji toposu, lecz także pełnią dla bohaterów funkcje uzdrowiskowe, eskapistyczne oraz stanowią ziemski ekwiwalent Edenu.

The aim of this master’s thesis is to analyze the motif and metaphor of gardens as they appear in selected novels by Zofia Nałkowska and Stefan Żeromski. Gardens, as spaces where nature is adapted by humans to suit their own needs, serve to nuance the functions that nature plays in the biographies and psyches of literary characters. The first chapter presents the history of the topos, which seems significant in the context of the analyzed novels. It outlines the specific character of gardens as they appear in Modernism, in contrast to earlier eras (the Enlightenment, Romanticism, and Positivism). The concept of garden cities, which emerged in the 19th century and influenced the depiction of urban spaces in literature in the second half of that century, is also discussed in a contextual manner. The second chapter is devoted to Węże i róże and Rówieśnice by Nałkowska, in which the most representative forms of real and imagined gardens are found. The third chapter offers analyses of the gardens featured in Żeromski’s Ludzie bezdomni and Dzieje grzechu. In the conclusion, the author argues that in the works of both Nałkowska and Żeromski, gardens not only reference the tradition of the topos but also serve therapeutic and escapist functions for the characters, representing a terrestrial equivalent of Eden.