Tra indifferenza e autoinganno: l’ironia come dispositivo narrativo in Gli indifferenti di Alberto Moravia e in Una risata nel buio di Vladimir Nabokov

Praca analizuje funkcje ironii w Obojętnych Alberta Moravii oraz Śmiechu w ciemności Vladimira Nabokova, ze szczególnym uwzględnieniem związku między ironią narracyjną, autoiluzją i emocjonalnym wymiarem postaci. Ironia nie jest rozumiana jako zwykły efekt stylistyczny lub komiczny, lecz jako mechanizm strukturalny zdolny ukierunkować przedstawienie rzeczywistości oraz relacje między narracją, postaciami i czytelnikiem. Mimo że obie powieści należą do różnych tradycji literackich i kontekstów kulturowych, stawiają one w centrum postaci, które interpretują świat poprzez obrazy, pragnienia i przekonania stopniowo okazujące się iluzorycznymi. Z tego rozdźwięku między odbiorem rzeczywistości przez postaci, a prawdą narracyjną wynika jeden z głównych elementów konstrukcji ironicznej. Hipoteza pracy zakłada, że ironia wytwarza stały dystans między bohaterami, językiem i przedstawioną rzeczywistością - postaci żyją w stanie częściowej świadomości, interpretując własne pragnienia i uczucia w sposób fałszywy, co stopniowo obnaża narracja. Czytelnik, natomiast, zostaje ustawiony przez narrację w pozycji dysonansu emocjonalnego, ponieważ struktura powieści wpływa na emocje odbiorcy względem postaci. Na poziomie metodologicznym praca opiera się przede wszystkim na refleksjach Paula de Mana dotyczących ironii, alegorii oraz pęknięcia między językiem, a świadomością. Kategorie te pozwalają pokazać, że ironia nie jest jedynie pobocznym elementem narracji, lecz wpływa na sposób przedstawiania wydarzeń, postaci i ich świadomości. Analiza powieści potwierdza, że w obu tekstach ironia wpływa na sposób prowadzenia narracji i na odbiór przedstawionych wydarzeń. Kształtuje ona relację między narratorem, postaciami i czytelnikiem: narrator nie ogranicza się do relacjonowania zdarzeń, lecz aktywnie wpływa na sposób ich postrzegania.

The thesis analyzes the function of irony in Alberto Moravia’s The Time of Indifference and Vladimir Nabokov’s Laughter in the Dark, with particular attention to the relationship between narrative irony, self-deception, and the emotional dimension of the characters. Irony is not understood as a simple stylistic or comic effect, but as a structural mechanism that shapes the representation of reality and the relationship between narration, characters, and reader. Although the two novels belong to different literary traditions and cultural contexts, both place at their center characters who interpret the world through images, desires, and beliefs that gradually prove to be illusory. One of the main elements of their ironic construction arises from the gap between the characters’ perception of reality and the truth revealed by the narration. The thesis is based on the hypothesis that irony creates a constant distance between the characters, language, and the represented reality: the characters live in a state of partial awareness, interpreting their own desires and feelings in a distorted way, which the narration gradually exposes. The reader, in turn, is placed by the narration in a position of emotional dissonance, since the structure of the novel shapes the reader’s emotional response to the characters. On a methodological level, the thesis is based primarily on Paul de Man’s reflections on irony, allegory, and the fracture between language and consciousness. These categories make it possible to show that irony is not merely a secondary element of narration, but influences the way events, characters, and their consciousness are represented. The analysis of the novels confirms that, in both texts, irony affects the way the narrative is constructed and the way the represented events are perceived. It shapes the relationship between narrator, characters, and reader: the narrator does not merely recount events, but actively influences how they are understood.

La tesi analizza l’ironia in Gli indifferenti di Alberto Moravia e in Una risata nel buio di Vladimir Nabokov, con particolare attenzione al nesso tra ironia narrativa, autoinganno e dimensione emotiva dei personaggi. L’ironia viene intesa non come mero effetto stilistico o comico, ma come dispositivo strutturale capace di orientare la rappresentazione del reale e le relazioni tra istanza narrativa, personaggi e lettore. Pur appartenendo a tradizioni letterarie e contesti culturali diversi, i due romanzi pongono al centro figure che interpretano il mondo attraverso immagini, desideri e convinzioni destinati a rivelarsi illusori. Da tale divario tra percezione soggettiva e verità narrativa deriva uno dei nuclei principali della costruzione ironica. L’ipotesi del lavoro è che l’ironia produca uno scarto costante fra protagonista, linguaggio e realtà rappresentata: i personaggi vivono in una consapevolezza parziale, elaborano i propri desideri e sentimenti mediante narrazioni falsificate, mentre il testo mette progressivamente in luce la fragilità delle loro certezze. Anche il lettore è coinvolto in una dissonanza emotiva, poiché la struttura del racconto ostacola una piena immedesimazione tragica. Sul piano metodologico, la ricerca si fonda soprattutto sulle riflessioni di Paul de Man sull’ironia, sull’allegoria e sulla frattura tra linguaggio e coscienza. Queste categorie consentono di considerare l’ironia non come componente marginale del discorso narrativo, ma come meccanismo generatore di distanza, frammentazione e instabilità interpretativa. L’analisi conferma che, in entrambi i romanzi, l’ironia costituisce un principio organizzativo della comunicazione narrativa. Essa orienta la relazione tra narratore, personaggi e lettore: il narratore non si limita a registrare gli eventi, ma ne modella attivamente la percezione.