Insegnare la pronuncia dell’italiano. Gli esercizi glottodidattici e vocali a confronto

Niniejsza praca poświęcona jest porównaniu ćwiczeń ustnych zawartych w podręcznikach do nauczania języka włoskiego jako języka obcego oraz ćwiczeń zaproponowanych w podręczniku do świadomej pracy nad głosem. Celem pracy jest określenie, w jakim stopniu ćwiczenia fonetyczne i ustne obecne w podręcznikach języka włoskiego na poziomach A1–C1 sprzyjają rozwijaniu cech prozodycznych, takich jak akcent, intonacja, tempo i rytm mowy, pauzy oraz głośność głosu, a także czy mogą one zostać wzbogacone o techniki pracy nad głosem znane z edukacji głosowej. Model teoretyczny analizy opiera się na klasyfikacji cech prozodycznych zaproponowanej przez Simone (2008), obejmującej akcent, ton, intonację, głośność, tempo mowy i pauzy. Perspektywa glottodydaktyczna badania zakłada podział na ćwiczenia przedkomunikacyjne i komunikacyjne, analizowane w odniesieniu do klasyfikacji QCER dotyczącej opanowania mowy na kolejnych poziomach zaawansowania. Analiza wykazała, że w podręcznikach językowych dominują ćwiczenia komunikacyjne, które nie przekazują bezpośrednich wskazówek jak w kontrolowany sposób używać elementów prozodycznych. Dużą część stanowią też ćwiczenia przedkomunikacyjne, skoncentrowane przede wszystkim na percepcji i kontrolowanym użyciu wybranych elementów prozodycznych, takich jak akcent leksykalny czy kontury intonacyjne zdań oznajmujących i pytających. W mniejszym stopniu rozwijane są elementy takie jak głośność głosu, tempo wypowiedzi oraz świadome użycie pauz, których stosowanie dyktowane jest najczęściej spontanicznym użyciem języka w zadaniach komunikacyjnych. Porównanie wyników analizy z treściami podręcznika Respiro e voce pozwoliło wskazać konkretne techniki możliwe do zastosowania w glottodydaktyce, takie jak ćwiczenia oddechowe, świadoma zmiana natężenia i wysokości dźwięku, praca nad tempem wypowiedzi oraz celowe stosowanie pauz. Zastosowanie tych technik mogłoby przyczynić się do bardziej świadomego rozwijania kompetencji głosowych oraz zwiększenia skuteczności komunikacyjnej uczących się języka włoskiego jako obcego. W zakończeniu pracy zaproponowano dalsze kierunki badań oraz praktyczne sugestie dotyczące integracji elementów edukacji głosowej z dydaktyką języka obcego.

This study provides a comparative analysis of oral exercises included in textbooks for teaching Italian as a foreign language and those presented in a manual devoted to conscious voice training. The primary aim of the research is to assess to what extent phonetic and oral exercises found in Italian language textbooks at proficiency levels A1–C1 contribute to the development of prosodic components of spoken language, such as stress, intonation, speech rhythm and rate, the use of pauses, and vocal intensity, as well as to investigate the potential integration of these activities with techniques drawn from vocal education. The theoretical framework of the analysis is based on the classification of prosodic features proposed by Simone (2008), encompassing stress, tone, intonation, loudness, speech rate, and pauses. From a glottodidactic perspective, the study distinguishes between pre-communicative and communicative exercises, which are examined in relation to the descriptors of the Common European Framework of Reference for Languages (CEFR) regarding spoken language competence across successive proficiency levels. The findings indicate a clear predominance of communicative exercises in the analyzed textbooks; however, these activities generally do not provide explicit guidance on the controlled use of prosodic features. A substantial portion of the material consists of pre-communicative exercises, primarily focused on the perception and guided use of selected prosodic elements, such as lexical stress and the intonational contours of declarative and interrogative sentences. By contrast, aspects such as vocal intensity, speech rate, and the conscious use of pauses are less systematically addressed, and their application tends to rely on spontaneous speech production in communicative tasks. The comparison with the contents of the manual Respiro e voce made it possible to identify specific techniques applicable to glottodidactics, including breathing exercises, deliberate variations in vocal intensity and pitch, work on speech rhythm, and the purposeful use of pauses. The integration of these techniques could promote a more conscious development of vocal competence and enhance the communicative effectiveness of learners of Italian as a foreign language. In conclusion, the study outlines directions for further research and offers practical recommendations for the systematic integration of voice education into foreign language pedagogy.

La presente tesi è dedicata al confronto tra gli esercizi orali contenuti nei manuali per l’insegnamento dell’italiano come lingua straniera e gli esercizi proposti in un manuale dedicato al lavoro consapevole sulla voce. L’obiettivo dello studio è determinare in che misura gli esercizi fonetici e orali presenti nei manuali di lingua italiana ai livelli A1–C1 favoriscano lo sviluppo delle caratteristiche prosodiche, quali l’accento, l’intonazione, il ritmo e la velocità dell’eloquio, le pause e l’intensità della voce, nonché se possano essere arricchiti da tecniche di educazione vocale note nell’ambito della formazione della voce. Il modello teorico dell’analisi si basa sulla classificazione delle caratteristiche prosodiche proposta da Simone (2008), che comprende accento, tono, intonazione, intensità, velocità dell’eloquio e pause. La prospettiva glottodidattica dello studio assume la distinzione tra esercizi precomunicativi e comunicativi, analizzati in riferimento alla classificazione del QCER relativa alla competenza orale ai diversi livelli di apprendimento. L’analisi ha dimostrato che nei manuali linguistici predominano gli esercizi comunicativi, i quali non forniscono indicazioni dirette su come utilizzare in modo controllato gli elementi prosodici. Una parte significativa è costituita inoltre da esercizi precomunicativi, concentrati principalmente sulla percezione e sull’uso controllato di elementi prosodici selezionati, come l’accento lessicale o i contorni intonativi delle frasi dichiarative e interrogative. In misura minore vengono sviluppati elementi quali l’intensità della voce, la velocità di produzione dell’enunciato e l’uso consapevole delle pause, il cui impiego è più spesso determinato dall’uso spontaneo della lingua nelle attività comunicative. Il confronto dei risultati dell’analisi con i contenuti del manuale Respiro e voce ha permesso di individuare tecniche specifiche applicabili nella glottodidattica, quali esercizi di respirazione, la variazione consapevole dell’intensità e dell’altezza del suono, il lavoro sul ritmo dell’eloquio e l’uso intenzionale delle pause. L’applicazione di tali tecniche potrebbe contribuire a uno sviluppo più consapevole delle competenze vocali e a un incremento dell’efficacia comunicativa degli apprendenti di italiano come lingua straniera. Nel capitolo conclusivo vengono proposti ulteriori orientamenti di ricerca e suggerimenti pratici relativi all’integrazione degli elementi dell’educazione vocale nella didattica delle lingue straniere.