Wybrane aspekty życia w poleis wschodnich prowincji Cesarstwa na podstawie Dziejów Apostolskich

Praca koncentruje się na interpretacji „Dziejów Apostolskich” jako źródła wiedzy o realiach miejskich we wschodnich prowincjach Imperium Rzymskiego, ze szczególnym naciskiem na obszar Azji Mniejszej. Wskazuje, że mimo religijnego charakteru dzieła, zawiera ono istotne dane historyczne. Autor omawia okoliczności powstania dzieła, jego miejsce w kanonie biblijnym, dostępne przekłady oraz zagadnienia związane z krytyką tekstu, podkreślając zarówno jego rzetelność, jak i ograniczenia. Na tle życia miejskiego ukazane zostały instytucje administracyjne oraz ośrodki wpływu — od prokonsulów i lokalnych urzędników, takich jak strategowie czy politarchowie, po miejskie elity — co pozwala lepiej zrozumieć system sprawowania władzy w imperium. Ważnym aspektem jest analiza religijności oraz konfrontacji chrześcijaństwa z tradycyjnymi kultami politeistycznymi, m.in. Zeusa, Hermesa czy Artemidy, a także omówienie funkcjonowania miejsc kultu w różnych miastach. Szczególne miejsce zajmuje w pracy rola kobiet, zarówno anonimowych postaci, jak i wpływowych jednostek, które miały istotny udział w życiu gmin chrześcijańskich i środowisk miejskich. Podkreślone zostało także znaczenie przestrzeni publicznych, takich jak agora, forum, teatr czy synagoga, które pełniły rolę centrów intelektualnych, religijnych i społecznych. Zestawiając „Dzieje Apostolskie” z innymi materiałami, autor dochodzi do wniosku, że księga ta, choć napisana dla potrzeb religijnych, stanowi niezwykle cenne świadectwo codziennej egzystencji w miastach wschodnich prowincji Cesarstwa, odsłaniając struktury władzy, zjawiska religijne, aktywność kobiet oraz funkcjonowanie przestrzeni publicznych.

The study focuses on interpreting the Acts of the Apostles as a source of knowledge about urban realities in the eastern provinces of the Roman Empire, with particular emphasis on the region of Asia Minor. It shows that, despite the religious character of the work, it contains important historical data. The author discusses the circumstances of the work’s composition, its place in the biblical canon, the available translations, and issues related to textual criticism, emphasizing both its reliability and its limitations. Against the background of urban life, administrative institutions and centers of influence are presented — from proconsuls and local officials such as strategoi or politarchs, to municipal elites — which makes it possible to better understand the system of governance in the empire. An important aspect is the analysis of religious life and the confrontation between Christianity and traditional polytheistic cults, including those of Zeus, Hermes, and Artemis, as well as a discussion of the functioning of places of worship in various cities. A special place in the study is devoted to the role of women, both anonymous figures and influential individuals, who played a significant part in the life of Christian communities and urban milieus. The importance of public spaces such as the agora, forum, theatre, and synagogue is also emphasized, as these served as intellectual, religious, and social centers. By comparing the Acts of the Apostles with other sources, the author concludes that this book, although written for religious purposes, constitutes an exceptionally valuable testimony to everyday life in the cities of the eastern provinces of the Empire, revealing structures of power, religious phenomena, the activity of women, and the functioning of public space.