Rola polityki rodzinnej na rzecz samotnych rodziców dotkniętych niealimentacją na przykładzie Funduszu Alimentacyjnego i usług społecznych

Celem pracy dyplomowej jest opis i analiza skali i dynamiki problemu niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego w Polsce w latach 2008-2024 oraz kondycji życiowej rodzin pozbawionych pomocy finansowej od drugiego rodzica. Praca obejmuje również analizę świadczeń i usług społecznych na rzecz samotnych rodziców nieotrzymujących świadczenia alimentacyjnego od drugiego rodzica oraz identyfikację luk wsparcia w ramach polityki rodzinnej. W rozdziale 1 pracy przedstawiłam liczbę i dynamikę rodzin niepełnych oraz skalę problemu niewywiązywania się rodzica-dłużnika z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. W Polsce ok. 600 tys. rodziców nie płaci alimentów. Problem niealimentacji dotyka ok. 1 mln dzieci. Dlatego problem niealimentacji należy postrzegać w kategoriach kwestii społecznej. Zwróciłam też uwagę na problem egzekucji oraz ściągalności należnych alimentów. Polska należy do państw Unii Europejskiej o jednym z najniższych wskaźników ściągalności alimentów. Na podstawie rezultatów badań naukowych wykazałam, iż znacząca część samotnych rodziców znajduje się w kryzysowej sytuacji życiowej. Ich dochody i zasoby materialne nie są wystarczające, by zaspokoić niezbędne potrzeby materialne swoich rodzin, a także trudno im jest zapewnić dzieciom warunki emocjonalne i wychowawcze niezbędne do prawidłowego rozwoju. W rodzinach niepełnych można wyróżnić następujące trudności: niedostateczne środki na zaspokojenie niezbędnych ekonomiczno-materialnych potrzeb dziecka; niemożność zapewnienia prawidłowego rozwoju poznawczo-społecznego dziecka; niedostateczne możliwości kształtowania umiejętności życiowych i społecznych potomstwa; trudności w zapewnieniu dzieciom poczucia bezpieczeństwa materialnego i emocjonalnego; przeciążenie rodzica obowiązkami zawodowymi, przeciążenie fizyczne i psychiczne, poczucie słabej obecności w życiu dziecka. W rozdziale 2 omówiłam powszechne i selektywne instrumenty pomocy finansowej adresowane do rodzin niepełnych. Samotni rodzice mają prawo do następujących powszechnych świadczeń: świadczenie wychowawcze „800 plus”, wyprawka szkolna „Dobry Start”, świadczenia wspomagające łączenie zatrudnienia i obowiązków rodzinnych „Aktywny Rodzic”. Ponadto samotni rodzice są uprawnieni także do: świadczenia alimentacyjnego i zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka (jeśli spełniają kryterium dochodowe) i ulg podatkowych. Dodatkowo rodziny niepełne o niskich dochodach mają prawo do pomocy materialnej w postaci dofinansowania lub zapewnienia darmowych posiłków dla dzieci w szkołach, do paczek żywnościowych lub bonów towarowych, a także mogą korzystać z programu bezpłatnych podręczników i materiałów edukacyjnych. Ważną część pomocy rodzinom niepełnym stanowią programy lokalnej polityki rodzinnej podejmowane przez poszczególne samorządy terytorialne, w tym m.in. usługi asystenta rodziny i usługi środowiskowe dla dzieci. Na podstawie badania w formie ankiety internetowej wykazałam na ile istniejące instrumenty pomocy adresowanej wyłącznie do rodzin niepełnych są faktycznie dostępne oraz wykorzystywane. Przeprowadziłam też ocenę ich adekwatności oraz istotności. Największa część ankietowanych rodziców deklarowała, że korzysta z selektywnych świadczeń finansowych w formie zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami oraz z Funduszu Alimentacyjnego. Badani ocenili selektywne formy pomocy materialnej za nieadekwatne ze względu na zbyt niską wysokość świadczeń, jednak wspierające domowy budżet. Wśród świadczeń materialnych rodzice za najistotniejsze uznali zapewnienie dzieciom posiłków w szkole. Ten rodzaj pomocy respondenci ocenili jako bardzo istotny oraz odciążający rodziców. Formą pomocy zdecydowanie najmniej wykorzystywaną przez samotnych rodziców były usługi społeczne oraz programy organizacji społecznych.

The aim of this diploma thesis is to describe and analyse the scale and dynamics of non-compliance with child maintenance obligations in Poland in the years 2008–2024, as well as the living conditions of families deprived of financial support from the other parent. The thesis examines social benefits and services provided to single parents who do not receive child maintenance payments from the other parent, and identifies gaps in support within family policy.Chapter 1 presents the number and dynamics of single-parent families and the scale of the problem of debtor parents failing to fulfil their child maintenance obligations towards their children. In Poland, approximately 600,000 parents do not pay child maintenance, and the problem affects around 1 million children.Therefore, the non-payment of child maintenance should be regarded as a social issue. The chapter also draws attention to problems related to the enforcement and recovery of due maintenance payments. Poland is among the European Union countries with one of the lowest rates of maintenance recovery.Based on the findings of scientific research, it was demonstrated that a significant proportion of single parents are in a critical life situation. Their income and material resources are insufficient to meet the essential material needs of their families, and they also find it difficult to provide their children with the emotional and educational conditions necessary for proper development. The following difficulties can be identified in single-parent families: insufficient resources to meet the child’s essential economic and material needs; inability to ensure the child’s proper cognitive and social development; limited opportunities to develop the child’s life and social skills; difficulties in providing children with a sense of material and emotional security; the parent’s overload with professional duties; physical and psychological exhaustion; and a feeling of limited presence in the child’s life. Chapter 2 discusses universal and selective financial support instruments addressed to single-parent families. Single parents are entitled to the following universal benefits: the “800 plus” child-raising benefit, the “Dobry Start” school starter allowance, and the “Aktywny Rodzic” benefits supporting the reconciliation of employment and family responsibilities. In addition, single parents may also be entitled to maintenance benefits and a family allowance supplement for single parenthood, who subject to the income criterion, and tax reliefs. Furthermore, low-income single-parent families are entitled to material assistance in the form of co-financing or the provision of free meals for children at school, food parcels or shopping vouchers, and may also benefit from the programme of free textbooks and educational materials. An important part of support for single-parent families consists of local family policy programmes implemented by individual local government units, including family assistant services and community-based services for children.Based on an online survey, the thesis demonstrated the extent to which existing support instruments addressed exclusively to single-parent families are actually available and used. Their adequacy and importance were also assessed. The largest proportion of surveyed parents declared that they used selective financial benefits in the form of family allowance with supplements and support from the Maintenance Fund. Respondents assessed selective forms of material assistance as inadequate due to the low amount of benefits, although they acknowledged that they supported the household budget. Among material benefits, parents considered the provision of school meals for children to be the most important.This type of assistance was assessed by respondents as highly important and as reducing the burden on parents.Social services and programs of social organizations were by far the least frequently used form of support among single parents.