Porównanie działania samorządu terytorialnego w II i III RP - Porównanie wybranych aspektów

Przedmiotem niniejszej pracy jest analiza porównawcza modeli samorządu terytorialnego w II i III Rzeczypospolitej. Głównym celem badawczym było wskazanie różnic w zakresie samodzielności, struktury oraz relacji z administracją rządową z perspektywy aktów prawnych z tych okresów historycznych. W rozdziale pierwszym przedstawiono proces unifikacji administracji po 123 latach zaborów. Wykazuje ważną rolę Konstytucji marcowej względem samorządu, a także jej wady w tym zakresie. Analiza ustawy scaleniowej z 1933 roku wykazała, że choć ujednoliciła ona ustrój państwa poprzez wprowadzenie gmin zbiorowych, to jednocześnie dokonała silnej centralizacji. Samorząd II RP, poddany rygorystycznemu nadzorowi wojewodów i starostów, pełnił rolę pomocniczą wobec administracji państwowej, a nie suwerennej wspólnoty mieszkańców. Rozdział drugi dokumentuje okres PRL, w którym idea samorządności została całkowicie zanegowana. Rozdział ten nie podlega dalszym rozważaniom ze względu na temat pracy. Jego obecność jest konieczna ze względu na odpowiednie nakreślenie kontekstu historycznego. W kolejnym podrozdziale omawiam powrót samorządu we wczesnej historii III RP. W trzeciej części pracy przeanalizowano fundamenty reformy z 1990 roku, która przywróciła samorząd terytorialny jako wspólnotę mieszkańców. W przeciwieństwie do modelu międzywojennego, współczesna gmina uzyskała pełną osobowość prawną, samodzielność finansową oraz ochronę sądową. Reforma ta, oparta na zasadzie pomocniczości, odrzuciła hierarchiczną podległość administracji rządowej na rzecz decentralizacji władzy publicznej. Wnioski końcowe wskazują na fundamentalną różnicę w filozofii obu systemów: model z 1933 roku traktował samorząd jako narzędzie sprawnego zarządzania państwem „od góry”, natomiast model z 1990 roku definiuje go jako podmiotową wspólnotę obywateli zarządzaną „od dołu”. Praca dowodzi, że autentyczność samorządu w III RP opiera się na jego niezależności prawnej, której brakowało w scentralizowanych strukturach II RP.

The subject of this thesis is a comparative analysis of local government models in the Second and Third Polish Republics. The main research objective was to identify differences in the scope of autonomy, organizational structure, and relations with the central government administration based on the legal acts adopted during these historical periods. The first chapter presents the process of administrative unification following 123 years of partitions. It highlights the significant role of the March Constitution in shaping local government, while also indicating its shortcomings in this regard. The analysis of the Consolidation Act of 1933 demonstrated that, although it unified the administrative system of the state through the introduction of collective municipalities, it also resulted in strong centralization. Local government in the Second Polish Republic, subject to strict supervision by voivodes and district governors, functioned primarily as an auxiliary body of the state administration rather than as a sovereign community of residents. The second chapter documents the period of the Polish People's Republic (PRL), during which the idea of local self-government was completely negated. Due to the scope of the thesis, this chapter is not included in the comparative analysis. Nevertheless, its inclusion is necessary in order to provide an appropriate historical context. The following subsection discusses the restoration of local government in the early years of the Third Polish Republic. The third chapter analyzes the foundations of the 1990 reform, which restored local self-government as a community of residents. Unlike the interwar model, the contemporary municipality was granted full legal personality, financial autonomy, and judicial protection. Based on the principle of subsidiarity, this reform rejected hierarchical subordination to the central government administration in favor of the decentralization of public authority. The final conclusions indicate a fundamental difference in the philosophy of the two systems: the 1933 model treated local government as an instrument of efficient top-down state administration, whereas the 1990 model defines it as a citizen-centered community governed from the bottom up. The thesis demonstrates that the authenticity of local self-government in the Third Polish Republic is grounded in its legal independence, which was absent from the centralized structures of the Second Polish Republic.